Câu đối ở cổng:

“Oanh liệt nhất trường đương như thi nhỉ

Bản chi bách thế dịch hữu lợi tai.”

Câu đối ngoài cửa:

Tộc vi thuỷ tổ, ấp vi thần,

Bình tức nữ nhi, dinh tức tướng.

Câu đối hậu cung 1: 

“Thệ báo Tô cừu thanh Bắc khấu

Nghĩa phù Trưng chúa phụcNambang”

Dịch:

“Sơ cư Hán Đế lai thiên cổ,

Liệt tiết Trưng Vương hạ nhất nhân”

Năm 1856, ông Mai Đức Chiêu viết tập “Thế hệ ký”, nhưng gia phả thì chỉ có Lời tựa nói về thủy tổ, còn phả hệ chỉ có một chi nhánh từ cụ hiệu là Phúc Thuận mà gia phả cho là đời 3, Mai Trí đời 2, Mai Tiến – Lê Hoa đời 1 (Nhưng Phúc Thuận đến con cháu đời nay chỉ có 9 đời?)

Trích lời tựa “Thế hệ ký”: “Theo truyền thuyết nói lại thì xưa kia tộc ta đến đây khai dân lập ấp, từ khi đã thành thôn ấp thì đã được gọi là trưởng trong các tộc. Từ trưởng tộc này, nay cải lại là MAI TRƯỞNG GIÁP, nhưng do truyền miệng lại nên không có gì làm bằng chứng.

 “Năm Bính Thìn thời Tự Đức (1856) mùa đông, ông đệ nhị thúc tổ ta, tự là Đức Chiêu bèn ghi chép một tập “Thế hệ ký” chỉ thấy ghi ông bà thuỷ tổ sanh được 4 con trai nhưng đều không biết được tên hiệu, chỉ từ ông tiên tổ  Phúc Thuận trở xuống thì ghi rõ. “Đến năm Ất Sửu (1865) lại tìm được “Thuỷ tổ ngọc phả lục” mới thấy công đức ông bà rõ ràng trước mắt. “Năm Thành Thái thứ 11 (1899) trong bổn thôn mở phả lục ra xem. Đến năm 12, được “Vương ban sắc chuẩn hứa phụng sự” (được Vua ban sắc chuẩn cho thờ cúng). Đến thời Duy Tân năm đầu (1907) trong bổn tộc xin cải đổi MAI TỘC thành MAI GIÁP TRƯỞNG và bắt đầu kính cẩn đặt thụy, hiệu cho 4 ông và ông bà Thuỷ tổ. Được 2 năm thì đều được sắc văn ban cấp để phụng thờ trong miếu với tất cả sự kính trọng.

 “Từ ông Phúc Thuận trở về trước thế thứ  tên hiệu không thể tra cứu, từ đó về sau đã được đầy đủ, từ ông đệ tứ tướng công (Ông Mai Trí ?) là  chi khởi đầu tộc ta làm đời 2”.        

Ông Mai Đức Tịch (đt: 0373 779 381) đã soạn lại gia phả của một tiểu chi thuộc tông Tướng quân Mai Trí (con bà Hoa). Do không còn tư liệu, họ Mai Đức tôn cụ Phúc Thuận làm Tổ của chi. Tiểu chi Mai Đức, đời thứ 3 có 4 người, 2 người em vô tự, nhánh cụ Phúc Lý gia phả cũ bị mất nay không tra cứu được. Chúng tôi xin lược trích phả đồ như sau:

(Nguồn tin: Mai Hải Thoại)
Địa chỉ 45 Bạch Đằng, Phường 2, Tân Bình, TP Hồ Chí Minh.
Điện thoại: 08.38957209 – 0913781962

 (Nguồn tư liệu: Mai Ngọc Tạo; ĐT: 01 694 829 299)

Họ Mai Thế xã Nga Hải từ Thuỷ tổ đến nay đã phát triển được 19 đời, chia làm 5 chi. Ông Mai Thế Tứ cho biết: theo truyền khẩu từ lâu, họ Mai Thế ở Nga Hải và họ Mai Thế ở Hậu Trạch (Nga Thạch) là anh em gần (khác tông). Tại xã Nga Hải đã từng có một ngôi mộ mà họ Mai hai nơi này cùng thắp hương, thăm viếng hàng năm. Thời kỳ đế quốc Mỹ đánh phá ra miền Bắc, xã Nga Hải đã tổ chức đào hào trú ẩn và chiến đấu thì ngôi mộ đã bị đào mất. Khi biết được sự việc, họ Mai ở Hậu Trạch đã lên xin đất tại vị trí ngôi mộ về làm thành một ngôi mộ ở Hậu Trạch để con cháu viếng thăm và hương khói cho tổ tiên.

Phần mộ Thuỷ tổ có bia đá cao 90 cm, rộng 60 cm, nội dung bia ghi: Ất Hợi niên, bản tổng Đô Bái, gò Hải thôn, Mai Thế Gia tổ mộ; phía Bắc 8 xích (thước Đinh lan xích, mỗi thước bằng 38,8 cm, thước dùng để đo các công việc thuộc âm phần), phía Nam 9 xích, phía Đông 12xích, phía Tây 10 xích. Năm 1993, anh em trong họ đã xây dựng lại bằng vật liệu gạch, xi măng.

Sắc phong của cụ Mai Thời Vượng đời thứ 10 tạm dịch như sau:

Chiêu Thống năm đầu, ngày 17 tháng 8 (1818).

Mai Thời Vượng hiện giữ chức Văn giảng trong Thị nội, nay được giao chức Tri huyện Yên Mô. Tuân hành theo sắc mệnh, ngày 22 tháng 8 năm nay, mang quy định này tựu chức, trong 5 ngày phải tới trụ sở, trong 3 ngày phải tới nơi nhận việc.

(Nguồn tư liệu: Mai Thế Tứ; ĐT: 0903 451 601)

(Nguồn tư liệu: Mai Thế Minh; ĐT: 0373 651 191)

“Đất họ Mai ta ở ấp này(xứ nội Thanh Hoa, phủ Hà Trung, huyện Nga Sơn, xã Thạch Giản, thôn Thạch Tuyền). Chẳng rõ từ đâu ra, chỉ biết thế truyền từ đời Hùng Vương, Mai An Tiêm ở bãi biển trồng được dưa hấu, về sau sinh sản ngày càng đông đúc mà thành đô ấp. Do vậy đất này trồng được nhiều dưa hấu, người trong ấp phần lớn là họ Mai, nghe ra cũng có lý, nhưng nguồn cội đa xa xăm, thế hệ cũng chẳng phục dựng lại được nữa. Nhân vào đầu thời Cảnh trị(1663-1671), Chiêu nghi Mai Thị Ngọc Tiến phụng chỉ dựng thế hệ đồ dâng vua ngự lãm, ngài quyết đoán đem cho Toàn triều hầu(sau này là Toàn Quận công) Mai Thế Châu làm thủy tổ. Nay cứ y thế mà chép phả. Cũng một ý tưởng tương tự rằng Toàn Quận công làm thủy tổ là cái mốc thời gian để dựa mà kê cứu dòng tộc và ý nghĩa của nó là là do chính tay Hoàng đế Hậu Lê và chúa Trịnh ban tặng cho họ Mai. Thực tế thời Toàn Quận công về trước, họ Mai chắc còn nhiều chuyện hiển hách lắm”.

Thủy tổ Toàn Quận Công Mai Thế Châu có công sửa sang chính trị, mở mang văn hóa giáo dục, làm quan yên dân ở nhiều nơi, được dân yêu mến và ca ngợi công đức. Ông lãnh chức Thái Bảo, tước Toàn triều hầu, Đốc trấn Nghệ An. Trong khi hộ giá vua Lê Thần Tông đánh giặc tại Tuyên Quang, ông hy sinh trong trận thủy chiến tại Bộc Giang ngày 10 tháng 11 Vĩnh Tộ (1619-1629) và được gia phong tước, thụy Đức Chính. Tổ bà là Trần Thị Cương, người thôn Hao Điền, xã Địch Cần, huyện Hậu Lộc, sinh ra Mậu Quận công.

Từ Thủy tổ Mai Thế Châu tới nay, họ Mai Thạch Giản đã phát triển được 18 đời, chia thành 2 ngành I và II, gồm 13 chi họ sau đây.

Ngành I có tổ là Mai Thế Khang, gồm các chi:

    1/ Chi 1: tiên tổ Mai Thế Lộ ở Hậu Trạch, Thanh Hóa

    2/ Chi 2: tiên tổ Mai Thế Cẩm ở Lỗ Khê, Hà Nội

    3/ Chi 3: tiên tổ Mai Thế Mưu ở Trung Tự, Hà Nội

    4/ Chi 4: tiên tổ Mai Thế Hợp ở Hậu Trạch, Thanh Hóa

    5/ Chi5: tiên tổ Mai Thế Trạm ở Hà Nội

    6/ Chi 6: tiên tổ Mai Thế Phan ở Hậu Trạch

    7/ Chi 7: tiên tổ Mai Thế không rõ tên ở Thái Nguyên

    8/ Chi 8: tiên tổ Mai Thế Trác vũ bá ở Trung Nại, Thanh Hóa

    9/ Chi 9: tiên tổ Mai Thế Anh ở Hà Nội

    10/ Chi 10: tiên tổ Mai Thế tự Phúc Minh ởNamĐịnh và Thanh Hóa

    11/ Chi 11: tiên tổ Mai Thế Tế ở Nga Nhân

    12/ Chi 12: tiên tổ Mai Thế Hằng ở Lạc Quần,Xuân Thủy,NamĐịnh

    13/ Chi 13: tiên tổ Mai Thế Ất ở Vũ Phúc, Vũ Thư, Thái Bình

    14/ Chi 14: tiên tổ Mai Thế Thành ở Cẩm Giàng, Hải Dương.

Nhà thờ Mai Thế ở Nga Thạch bị hư hỏng chưa xây lại được, hiện tại giỗ tổ được tổ chức tại nhà thờ chi trưởng, ngày giỗ tổ là 9/12.

Từ đời 1 – 8, các tổ họ Mai ở Thạch Giản đã có công giúp các vua Lê trong 3 thế kỷ XVI đến XVIII và đã được phong 5 tước quận công, 5 tước hầu.

Tổ đời 2 - Thái Bảo Mậu Quận công Mai Thế Huân là con thủy tổ Mai Thế Châu vợ là bà Trần Thị Cương, phục vụ triều vua Lê Thần Tông – chúa Trịnh Tráng (1619-1643), mất ngày 13/9, táng tại thôn Yên Lộc, huyện Nga Sơn. Ông lấy vợ là con gái Mỹ Quận công họ Mai ở thôn Lộc, xã An Đốn, huyện Nga Sơn, tên là Mai Thị Dụy, sinh 1 gái, 3 trai. Con trai trưởng là Mậu Quận công Uy cường hầu (mất sớm không con nối dõi)

Tổ đời 3-Khuê Quận công Mai Thế Thông, con trai thứ của cụ Mai Thế Huân và bà Mai Thị Dụy, là người thay anh cả Uy Cường hầu trông coi từ đường. Ông phục vụ triều vua Lê Huyền Tông (1663-1671), thường cùng chúa Trịnh đánh giặc có công và được phong tước Quận công. Ông mất tại quê, giỗ 9/12. Con cháu ông di cư nhiều nơi: Hà Nội; Thái nguyên.      

Chị cả ông Mai Thế Thông, bà Mai Thị Ngọc Tiến vào hầu trong phủ chúa Trịnh Tạc (1657-1682) được sủng ái cho đứng đầu hậu cung, được phong là Chiêu Nghi, là Bảo mẫu của Khang vương Trịnh Căn. Vì có công giúp nước cứu dân nên được thờ ở làng và được sắc phong “Trung lương Trang huy thượng đẳng thần”, ngày giỗ của bà là 17/12.

Em trai ông Mai Thế Thông là Hoằng Quận công Mai Thế Khang, một tướng giỏi, phò Lê diệt Mạc. Các con cháu ông là võ quan như Thạch Quận Công Mai Thế Hán, Đôn Tín hầu Mai Thế Quán, Quế Thọ hầu Mai Thế Hạo…Chi họ này di cư về các địa phương như Thọ Xương, Triều Khúc (Hà Nội), Tĩnh Gia, Hậu Lộc (Thanh Hóa), Xuân Thủy (Nam Định).

Tổ đời 4 – Diễn Quận công Mai Thế Xưng là con trai thứ 2 của ông Mai Thế Thông và bà Trần Thị Từ Huy, sinh năm 1643, phục vụ triều vua Lê Hy Tông (1675-1705), làm Tham đốc Thần vũ Tứ vệ quận vụ sự, tước Diễn Quận công. Ông mất ngày 19/6 Mậu Tý(1708), táng tại Mai thôn, xã Bảo Ngũ, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định.

Tổ đời 5 – Mai Thế Lâm, là con trai đầu của ông Mai Thế Xưng, là tổ của chi trưởng. Ông phục vụ triều vua Lê Ý Tông (1740-1767), giữ chức Vũ huân Tướng quân Tham đốc Thần vũ Tứ vệ quân vụ sự, tước Quán Phương Hầu. Đời sau thiên cư tới xã Lỗ Khê, huyện Đông Ngạn (Đông Anh, Hà Nội). Một số bà con chi trưởng trở về Thạch Giản, một số đến thôn Trung Tự (quận Đống Đa, Hà Nội), một số về xã Ninh Sơn, huyện Chương Đức (nay là huyện Chương Mỹ, Hà Nội). Ông mất ngày 26/8, táng tại Lỗ Khê.

Tổ đời 5 – Cổn Trạch Bá Mai Thế Trung, là con trai thứ 2 của ông Mai Thế Xưng và bà Trịnh Thị Diệu Huyền, Triều liệt Đại phu Đông các Đại học sĩ, là tổ của chi thứ.

Tổ đời 6 – Hương Lĩnh hầu Mai Thế Chuẩn, là con trai đầu của ông Mai Thế Trung và bà Hoàng Thị Đệ, sinh năm 1703, đỗ Tiến sĩ năm 1731, phục vụ triều vua Lê Ý Tông (1735-1761), giữ chức Tế tửu Quốc Tử Giám, Đốc trấn 5 tỉnh phía Bắc, phục dựng Đoàn thành Lạng Sơn trong tuyến Phòng thủ quốc gia. Tên ông được ghi trong Văn miếu Quốc Tử Giám và ở Đoàn thành Lạng Sơn, khi mất được phong Đô đốc Thiêm sự Lại Bộ thượng thư. Ông mất ngày 17/7/Tân Tỵ (1761), táng tại Hà Nội. Ông là Tiến sĩ khai khoa của họ Mai, là quan văn nhưng lại xông pha trận mạc, bách chiến bách thắng, được chúa Trịnh tặng bức đại tự: “Trúc bạch công danh”.

Tổ đời 7- Mai Thế Uông(1733-1789), con trai đầu của ông Mai Thế Chuẩn và bà Đặng Thị Tình, sinh năm 1733,  đậu Tiến sĩ năm Giáp Thân (1764), lãnh chức phó Đô Ngự sử Đồng Bình Chương sự, Đốc trấn 3 tỉnh Tuyên Quang, Hưng Hóa và Thanh Hóa, chỉ huy 5 đạo quân Tiền Uy, Tiền Tiệp, Tiền Hùng, Trung bố và Hậu Hùng, Tham mưu quân vụ các đạo binh Thuận Hóa, Hải Nam và Tụ Long, lập nhiều chiến công và được phong Lữ Xuyên Hầu.

Tổ đời 8 – Mai Thế Trinh, là là con trai thứ 3 của ông Mai Thế Uông và bà Nguyễn Thị Mai, sinh năm 1763, Hàn lâm viện Thị giảng, tri huyện Thanh Trì, Tú Kỳ. Ông mất ngày 10/8 năm Bính Tý (1816), táng tại Hậu Trạch.

Tổ đời 9- Mai Thế Trạm, là con thứ 6 của ông Mai Thế Trinh và bà Dương Thị Lan, sinh năm 1810, đỗ Tú tài năm 1848 tại quê ngoại là làng Thịnh Hào, huyện Thọ Xương (nay là phường Ô Chợ Dừa, quận Đống Đa), ông là người viết Gia phả tất cả các chi trong họ.

Em ông Mai Thế Trạm là Thám Hoa Mai Anh Tuấn(1815-1851), khai khoa Tam khôi triều Nguyễn, đỗ Thám Hoa năm Quý Mão 1843, giữ chức Hành tẩu ở Bí thư sở tòa Nội các và Thị độc ở Hàn lâm viện triều Tự Đức; sau do dâng sớ can gián vua nên bị chuyển ra làm Án Sát tỉnh Lạng Sơn, hy sinh ngày 6/8 tại trận Thất Khê chống lại quân Thanh năm 1851. Theo lệnh vua, thi hài ông được đưa về táng tại làng Cầu Khánh, phường Thịnh Hào, giáp Đông Các (nay là Hoàng Cầu, Ô Chợ Dừa, quận Đống Đa). Ông mất đi để lại niềm thương cảm của nhân dân và bạn bè…

Con cháu họ Mai ở Thạch Giản rất hiếu học tuy gia đình nghèo, họ học để biết đạo làm người, đỗ đạt thì ra làm quan nhưng vẫn rất thanh liêm được dân yêu bạn nể. Ông Mai Chữ (1873-1945) là thầy giáo làng dạy nhiều học trò thi đỗ cử nhân, có người đỗ phó bảng như ông Mai Duyên trong kỳ thi cuối cùng năm 1919 tại Huế.

Trong kháng chiến chống Pháp và Mỹ, nhiều người con của họ Mai đã hy sinh vì nền độc lập tự do của dân tộc. Trong hòa bình họ Mai có nhiều kỹ sư, bác sĩ, tiến sĩ… tham gia phục vụ công cuộc xây dựng đất nước. Tiêu biểu có Mai Lập Đôn và Mai Thị Vũ Trang.

MAI LẬP ĐÔN (1898- 1946):

Mai Lập Đôn thuộc đời 11, hậu duệ của Đôn tín hầu Mai Thế Quán, sinh ngày 26/11/1898 tại Thạch Giản, thường trú tại Hà Nội. Ông tham gia tổ chức Thanh niên Cách mạng đồng chí hội năm 1926, sau đó làm Ủy viên ban Chấp hành Kỳ hội Bắc Kỳ. Căn nhà số 8 Ô Chợ Dừa, nơi ở của gia đình ông là địa điểm hội họp, chuyển giao tài liệu mật của tổ chức Tổng hội Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí hội, nơi tập kết cán bộ Cách mạng đi huấn luyện tại Quảng Châu. Năm 1927, Tổng hội Thanh niên Cách mạng đồng chí hội chuyển thành Đảng Cộng sản ông được bầu vào Ban chấp hành Tỉnh đảng bộ Hà Nội. Ông hoạt động tại Nam Định và bị bắt ngày 7/11/1929. Ông đã trải qua các nhà tù Hỏa Lò, Sơn La và bị Hội đồng Đề hình Pháp kết tội chung thân đầy ra Côn Đảo.

Năm 1936, do thắng lợi của Mặt trận Bình dân Pháp, ông ra tù cùng với một số tù chính trị khác, song bị quản thúc tại Hà Nội, sức khỏe giảm sút do chế độ hà khắc của nhà tù. Ngày 9/2/1946 ông mất tại làng Thịnh Hào, an táng tại xã Thịnh Liệt huyện Thanh trì.

Do các cống hiến của ông cho cách mạng Việt nam, Nhà nước đã trao tặng ông Huân chương Độc lập hạng nhất. Ngày 22/9/1989 mộ ông được chuyển vào nghĩa trang liệt sĩ Mai Dịch.

MAI THỊ VŨ TRANG (1908-1994):

Tên thật là Mai Thị Ngọc Thuyết, em gái ông Mai Lập Đôn, tham gia Thanh niên Cách mạng đồng chí hội năm 1928, Đông Dương Cộng sản đảng năm 1929 và lấy bí danh là Vũ Trang. Bà mở hàng bán diêm thuốc che mắt địch và làm liên lạc, phân phát tài liệu, bảo vệ họp kín, rải truyền đơn, vận động quần chúng. Có lần bà cải trang tiểu thư đi du lịch lên tàu ngồi ghế hạng sang cạnh quan tây, ta; chúng còn xách hộ valy mà không biết là bên trong có vũ khí. Bà từng hoạt động tại nhà máy dệt Nam Định vận động công nhân đấu tranh tăng lương và giảm giờ làm. Sau đó lại về Hà Nội, lên Bắc Giang, Bắc Ninh. Tháng 4/1941 bị giặc bắt và giam tại Hỏa lò, bị tra tấn nhiều ngày nhưng không khai, cuối cùng địch phải thả ra nhưng quản thúc vô thời hạn. Tháng 4/1945 hoạt động chuẩn bị cho giành chính quyền, Cách mạng tháng 8 thành công bà được cử làm Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ Cộng sản, Bí thư Phụ nữ tỉnh, phó Chủ tịch Mặt trận tổ quốc tỉnh Bắc Giang, Ủy viên Ban Chấp hành phụ nữ Liên khu 1. Năm 1960 bà về công tác tại Tòa án nhân dân Tối cao, tháng 3/1963 nghỉ hưu, 28/3/1994 mất tại Hà Nội. Bà được Nhà nước trao tặng Huân chương Độc lập Hạng 2.

1. Họ Mai là họ “nội sinh“

Họ Mai Việt Nam là một trong các họ có sớm nhất trong Trăm họ nước Việt, từ đời Hùng Duệ vương(TK-III-TCN), trước khi nhà Hán sang đô hộ, trước khi hình thành nhà Trần, có Thượng thuỷ tổ là Mai Yển tự An Tiêm, trên đất tổ Nga Sơn.

Ngay chữ Mai của ta khác với chữ Mai của Trung Hoa, tổ tiên ta đã muốn khẳng định sự khác biệt về nguồn gốc rồi, muốn cho con cháu biết họ Mai ViệtNamhình thành và phát triển trên mảnh đất ViệtNam.

Trong ban thờ Trăm họ Việt Nam tại Lạc cảnh Đại Nam Văn hiến ở Bình Dương có tổng kết ở Việt nam có 1060 họ, họ Mai đứng thứ 575. Thứ tự đó là xếp theo vần abc… hiện tại, thực ra từ khi mẹ Âu Cơ sinh ra Trăm trứng (Bách tính) thì họ Mai cũng được xếp hạng trong con số 100.

2. Mai An Tiêm đại diện cho văn hóa họ Mai

Mai An Tiêm là tổ của họ Mai, là người đã khai phá ra đất Nga Sơn ngày nay. Nét đẹp của Mai An Tiêm rất hiếm thấy ở nhiều nhân vật văn hóa khác. 

Trước hết là ở ý thức về bản thân mình: tin tưởng về khả năng của mình có thể tự tạo dựng nên cuộc sống, tinh thần tự lập, cần cù lao động, sống tự cung tự cấp.                 

Mai An Tiêm còn có công khai phá ra được một vùng quê mới, vùng đất ấy là một đảo hoang.

Quá trình làm cho miền sương cát mù khơi này biến thành xóm làng trù phú xanh tươi là một quá trình khai phá, chống mặn chống phèn vô cùng gian khổ.

Đặc biệt là vợ chồng An Tiêm đã tạo nên được sự giao lưu thông thương trên biển cả. Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam, chỉ có hai câu chuyện cho ta một số tín hiệu về việc đổi chác hàng hóa, thông thương bằng con đường biển, đó là chuyện vợ chồng Chử Đồng Tử và vợ chồng Mai An Tiêm. Rõ ràng hai cặp vợ chồng này đã là những anh hùng văn hóa sớm nhất của đất nước ta trong lĩnh vực này, họ là biểu tượng đẹp đẽ và đầy ý nghĩa. Trong đó vợ chồng Chử Đồng Tử còn có sự trợ giúp của Phật và Tiên, còn vợ chồng Mai An Tiêm thì chỉ có bàn tay khối óc của mình.

Qua truyện “sự tích Dưa Hấu” có thể rút ra những đặc điểm văn hoá họ Mai:

- Tự tin về khả năng của mình có thể tự tạo nên cuộc sống, không cầu cạnh dựa bóng một ai mặc dù là Phò mã. 

- Tự tin rằng mọi của cải của ta là do bản thân ta tạo dựng, đó mới là của cải bền vững và không phải lo giả nợ ai.

- Sống trung thực không bè phái và chống lại những quan tham và những  kẻ cơ hội xu nịnh.

Việc Mai An Tiêm bị đi đày là do vu cáo của bọn nịnh thần. Câu “Của biếu là của lo, của cho là của nợ” của Mai An Tiêm để nhắc mọi người rằng của cải do lao động tạo ra mới là bền vững. Chúng đặt ra câu “Của cải này là vật tiền thân của ta, ta không từng trông nhờ vào ơn chúa” để làm hại trung thần mà thôi.          

- Sẵn sàng cống hiến cho việc khai sơn phá thạch mở mang bờ cõi, xây dựng non sông đất nước.

Trước đây nhiều họ vẫn truyền tụng rằng “Văn+Mộc=Mai”, một số người lại bảo là “Mộc + Mỗi”, chữ Mai (hoa) là của họ Mai người Trung Hoa.

Thực tế trong gia phả cũng như trong các bức chữ lớn của nhà thờ họ Mai hiện nay, sử dụng chữ Mai như hình vẽ: bên phải là bộ “rìu”(theo trực quan của chúng tôi, đây là rìu Việt), bên trái là bộ mộc.

Là con cháu họ Mai, chúng tôi thấy chữ Mai đang dùng trong các nhà thờ họ chứa đựng những nội dung văn hóa cao đẹp của gia tộc:Rìu là công cụ lao động thiết yếu ngày xưa, nó giúp con người có thể tồn tại được trong khu rừng hoang. Nhờ có chiếc rìu, con người mới tạo ra “bùi nhùi” để nhóm được lửa, làm được nhà, tạo ra cung tên để săn bắt, xua đuổi được thú dữ, chống lại kẻ thù, chế ra thuyền bè… Chiếc rìu đã đồng hành cùng tổ tiên ta trong cuộc sống, nó tượng trưng cho sự khai phá. Ở đây chính là cuộc chinh phục thế giới tự nhiên của con người, trong cuộc đấu tranh sinh tồn ấy, con người đã chiến thắng, không những sống sót mà còn trở nên mạnh mẽ hơn, khỏe khoắn hơn, kiên cường hơn, hiểu biết hơn. Chiếc rìu lúc này còn tượng trưng cho sức mạnh và lòng quả cảm luôn tồn tại trong bản thân con người. Bình thường, nó có thể bị ẩn đi, nhưng khi gặp thời điểm cần thiết, nhất định nó sẽ bùng phát và trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Cái rìu vì thế luôn là cảm hứng và là đề tài cho các chuyện cổ tích và tiểu thuyết.

Thượng thủy tổ Mai An Tiêm ra đảo hoang, hay các vị tiên hiền khác của họ Mai tại các làng xã mới khai phá, chắc chắn đã đều sử dụng rìu. Từ ý nghĩa này phần nào giúp người đọc cảm nhận được sắc thái văn hóa gia tộc. Đó là sự kiên cường khai sơn phá thạch, dời non lấp biển, tự lực tự cường, tin tưởng nơi bản thân, dũng cảm trước kẻ thù… Cái rìu ở đây có tay người cầm nắm và điều khiển, vì thế nó mang tính khai phá, hành động.

 Cảm ơn tổ tiên đã chọn cho họ Mai ViệtNammột chữ riêng để khẳng định tính nội sinh, xác định nguồn gốc của họ Mai ViệtNam  và hàm chứa bản sắc văn hóa gia tộc truyền lại muôn đời cho con cháu.

3. Trường hợp tự nguyện mang họ Mai, đổi từ họ khác sang họ Mai hoặc họ Mai sang họ khác

Một số dân cư, khi nhập cư vào vùng đất Mai An Tiêm khai phá đã tự nguyện nhận là người họ Mai.

Thời Trần, khi quân Nguyên vào cướp nước ta, trong số vương hầu quan lại có người đến doanh trại giặc xin hàng. Năm 1289, khi giặc thua, triều đình xử tội đi đày hoặc tử hình, tịch thu điền sản sung công, tước bỏ quốc tính những người đầu hàng giặc và bắt đổi sang họ Mai: Trần Lộng là con của Tĩnh quốc công thì bắt đổi làm Mai Lộng, người khác cứ theo lệ ấy mà đổi (Theo tờ 58a, Đại Việt sử ký toàn thư).    

Năm 1395, Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần và giết Trung thần Phủ quân ty Trần Nguyên Uyên, tước bỏ họ Trần bắt đổi sang họ Mai, đó là theo lệ cũ: “người tôn thất có tội nặng bị tước quốc tính và đổi sang họ Mai”.

Cũng có thể có người nào đó trong tôn thất, muốn yên thân cũng tạm đổi họ.

Có vài trường hợp đổi họ Mai sang họ khác như ông Mai Trọng Tánh tham gia hoạt đông cách mạng từ trước năm 1945, tránh liên lụy cho gia đình và họ hàng ông đã đổi tên là Phan Công Chánh, khi sinh con cứ theo căn cước mà làm khai sinh, cứ vậy con cháu ông hiện nay ở Biên Hòa vẫn mang họ Phan nhưng gốc là họ Mai. Người họ Mai làm con nuôi họ khác như ông Mai Trọng Kỳ đổi thành Bùi Nuôi hoặc ông Phạm Xuân Nho sau này đổi lại họ Mai. Còn có nghi vấn họ Nguyễn của cựu thủ tướng Nguyễn Côn là gốc họ Mai… Một số trường hợp, trai họ Mai lấy gái họ Trần hoặc có chút tri ân kỷ niệm gì đó mà khi sinh con đặt tên Mai Trần…., không nên vì thế mà coi là gốc từ họ Trần chuyển sang.

Ý thức cội nguồn rất sâu đậm trong truyền thống người Việt. Đạo hiếu không cho phép ai bỏ tổ tiên, trường hợp có sự đổi họ thì cũng chỉ một đời là con cháu lại trở về họ cũ, không có ai chịu đổi mãi; đến như được vua ban họ là vinh dự lắm nhưng không ai chịu bỏ họ của tổ tiên mình, người xưa xem một trong bốn điều bất hiếu là vong tộc. Dã Lan Nguyễn Đức Dụ đã viết:

“Nôm na xin có mấy lời

Nhắn ai nòi Việt ngàn đời đừng quên.

Chữ rằng Mộc bản,Thủy nguyên,

Làm người quên gốc sao nên thân người”.

Sau khi chiến thắng quân Minh, Lê Thái Tổ thường lấy Quốc tính (họ nhà vua) ban cho các khai quốc công thần và công thần, lúc mới đầu thấy vinh dự, sau nhiều người thấy không ổn. Năm Quang Thuận 1464, Thượng thư Bộ Lễ Phạm Công Nghị tâu rằng: “Ban họ là phương sách chế ngự hào kiệt mà thôi. Nhưng nguồn vừa khơi mà dòng đã thành vẩn đục…, người làm tôi mà cùng họ với vua là bất kính, người làm con mà quên mất họ gốc của mình là bất hiếu. Làm sao có kẻ bất kính, bất hiếu mà làm nên việc được? Nên sửa bỏ lệ ấy đi để cho tông phái nhà vua được phân minh, cội nguồn các họ được rõ ràng”.

4. Nguồn gốc các họ Mai miền Nam Việt Nam

Các chi họ Mai ở các tỉnh miền Nam hầu hết đều có nguồn gốc từ các tỉnh miền Bắc hoặc Bắc Trung Bộ, việc di cư vào phía nam của các chi họ này đều gắn với các cuộc di cư lớn của dân tộc từ Bắc vào Nam trong lịch sử.

Các đợt di cư lớn theo thời gian như sau:

Từ thế kỷ XI đến thế kỷ XV:

Năm 1069, sau thắng lợi của vua Lý Thánh Tông với quân Chiêm Thành. Tiếp đó vua Lý Nhân Tông chiêu mộ dân Thanh – Nghệ vào khai hoang lập ấp và sống theo từng họ ở mỗi vùng và lấy tên họ đặt tên làng, như ở Quảng Trị có Mai Xá Thượng, Mai Xá Hạ…

Năm 1306, Chế Mân xin dâng nạp Châu Ô và Châu Lý làm lễ cưới Công chúa Huyền Trân, đất Đại Việt được mở tới bắc đèo Hải vân.

Năm 1402, Hồ Hán Thương lấy thêm đất Chiêm Động, Cổ Lũy, đặt ra lộ Thăng Hoa gồm 4 châu: Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa. Họ Hồ lệnh cho các gia đình không có ruộng đất ở Thanh Nghệ phải vàoNamkhai phá đất mới.

Năm 1467, vua Chiêm là Trà Toàn ra xâm phạm Hóa Châu bị vua Lê Thánh Tông đánh bại và biên giới đại Việt lại mở rộng tới Đá Bia(Phú Yên) và đặt là phủ Hoài Nhơn.

Các chi họ Mai sau đây đã di cư trong thời gian này:

- Họ Mai Thạnh Hội, Tân Uyên, Bình Dương từ Nghệ An vào Hội An, họ này nhận Thủy tổ là Mai Thúc Loan nhưng chỉ ghi tiếp tên Mai Thúc Huy (706 – 790) và Mai Thúc Lập (760 – 844). Sau khi nhà Đường trấn áp được cuộc khởi nghĩa Mai Thúc Loan, chúng tìm cách hãm hại Mai Thúc Lập là con của Mai Thiếu Đế. Vợ Mai Thúc Lập là Lê thị Vàn cùng các con là Mai Thúc Mỹ, Mai Thúc Vinh và hàng ngàn gia đình ứng nghĩa đi vào Quảng Trị năm 850.

Trong thời kỳ Trịnh – Nguyễn phân tranh, gia đình cháu đời thứ 3 của Mai Bá Tịnh là Mai Thuận Quảng (1532 – 1587), Mai Văn Nghĩa (1585 – 1655), Mai Văn Cảnh (1610 – 1666) từ Quảng Trị đến Hội An sinh sống.

- Chi họ Mai ở Thọ Linh – Quảng Trạch-Quảng Bình gốc Hà Tây có cụ Thủy tổ là Mai Phúc Khánh theo lệnh vua Lê Thánh Tông đưa quân vào dẹp giặc Châu Ô, được phép dừng lại khai hoang lập ấp đến nay đã hơn 550 năm.

- Chi họ Mai ở Đơn Sa – Quảng Trạch – Quảng Bình gốc ở Thanh Hóa có Thủy tổ là Mai Nhược đã cùng dân huyện Hà Trung đi khai Hoang đất mới năm 1478 ở Đơn Sa, đến nay đã hơn 550 năm.

- Chi họ Mai La Huân – Điện Bàn – QuảngNamcó Thủy tổ là Mai Phước Thông từ Nghệ An vào từ thời mới lập Thừa Tuyên – QuảngNamsau khi dẹp xong Chiêm Thành đã lập làng mới La Đăng thuộc Điện Bàn – QuảngNamngày nay.

- Chi họ Mai ở Phương Lang – Hải Lăng – Quảng Trị có Thủy tổ là Mai Kiện từ Nghệ An vào lập nghiệp năm 1496…

Từ đầu thế kỷ XVII – cuối thế kỷ XIX có 2 sự kiện lớn là Trịnh – Nguyễn phân tranh và phong trào Tây Sơn, từ đó có những cuộc di cư lớn vào nam Trung Bộ và Nam Bộ.

Đầu thế kỷ XVII, chúa Trịnh lộng quyền bức hại vua Lê, bắt đầu thời kỳ vua Lê – chúa Trịnh và họ Trịnh đằng ngoài – họ Nguyễn đằng trong tranh chấp quyền lực và lãnh thổ. Nhân dân Quảng Bình và Hà Tĩnh, Nghệ An – nơi xảy ra chiến trận liên miên bị đói khổ phải vượt biển vào Nam, dạt vào Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phan Thiết, Đồng Nai.

Năm 1655 – 1660 nhà Nguyễn chiếm 7 huyện phía nam sông Lam, bắt 3 vạn quân dân Nghệ Tĩnh vào khai khẩn từ Quảng Nam tới Phú Yên. Trong số đó có họ Hồ ở Quỳnh Lưu – Nghệ An vào An Khê – Bình Định. Hồ Phi Tiễn lấy vợ là Nguyễn Thị Đồng ở Tuy Viễn và đổi sang họ vợ, sinh con là Nguyễn Phi Phúc; Vợ Nguyễn Phi Phúc là Mai Thị Hạnh sinh ra Nguyễn Nhạc năm 1743, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ (Theo sách “Anh em Nhà Tây Sơn” của Quách Giao). Việc vua Tự Đức khi kết tội chống triều đình của Mai Xuân Thưởng có cô ruột là Mai Thị Hạnh cũng khẳng định Mai Thị Hạnh là mẹ sinh ra 3 anh em Tây Sơn. Hiện nay đền thờ vua Quang Trung ở Bình Định có đặt bài vị thờ bà Mai Thị Hạnh. Từ đó Bình Định trở thành cái nôi của phong trào Tây Sơn.

Năm 1620, Việt – Miên hòa hiếu, công chúa Ngọc Vạn làm hoàng hậu nước Miên. Việt Nam nhiều lần giúp Miên chống lại xâm lược Xiêm La. Thời gian này chúa Nguyễn cho các tướng bại trận nhà Minh là Trần Thượng Xuyên, Dương Ngạn Địch và Mạc Cửu cùng binh lính vào tị nạn tại Biên Hòa, Gia Định, Hà Tiên.

Năm 1658 – 1759, Nguyễn Cư Trinh, một nhà yêu nước – văn võ toàn tài, đã cùng Trần Thiện Chính lãnh đạo nhân dân biến vùng sình lầy lau sậy thành vùng đất trù phú. Một sử gia Pháp tên là De Tessan viết “Về nghệ thuật khai hoang, tháo nước, đào kênh, người Việt là bậc thầy, không có sự cực nhọc nào mà họ quản ngại”.

Năm 1698 hợp thức hóa 2 vùng Đồng Nai – Sài Gòn của Thủy Chân Lạp thành phủ Gia Định với 2 huyện Tân Bình và Phước Long là vùng đất Nam Bộ sau này.

Nghĩa quân Tây Sơn thắng lợi ở các tỉnh Bình Định, Quảng Ngãi, Quảng Nam, rồi tấn công Đồng Nai – Gia Định và các tỉnh Tây Nam Bộ, đặc biệt trận Rạch Gầm-Xoài Mút đánh thắng quân Xiêm sang giúp Nguyễn Ánh. Thời kỳ này có những đợt di cư mới: 50% quân số chốt lại sau khi thắng trận, nghĩa quân Tây Sơn đưa gia đình vào vùng đất mới sinh sống, kể cả gia đình quân nhân nhà Nguyễn cũng kéo nhau di cư vào Nam. Sau khi Nguyễn Ánh thắng, nhiều gia đình tham gia phong trào Tây Sơn cũng bỏ làng chạy vào phía nam tị nạn. Thời kỳ này hình thành một số chi họ Mai sau đây:

- Chi họ Mai ở Tân Kim, Cần Giuộc – Long An có cụ tổ Mai Văn Giả, cháu 4 đời của cụ Mai Kiện ở Quảng Trị.

- Chi họ Mai ở Thanh Hội – Biên Hòa nay thuộc Tân Uyên – Bình Dương có các gia đình Mai Văn Hỏa, Mai Văn Thủy và Mai Văn Mộc từ Hội An di cư vào Diên Khánh, Khánh Hòa. Đó là đợt di cư lớn do chúa Nguyễn Phúc Khoát chủ trương chiêu mộ hàng chục vạn dân nghèo ngụ cư và tù nhân vào khai phá vùng đất Khánh Hòa, Đồng Nai, Gia Định…

Khi Nguyễn Huệ đại phá quân Thanh, Mai Văn Thổ chỉ huy một trong năm cánh quân tấn công Thăng Long(?). Tây Sơn thất bại, Mai Văn Thổ cùng con là Mai Văn Kim chạy vào Thạnh Hội, Biên Hòa. Tính từ thời Mai Bá Tịnh, họ Mai này có bề dày lịch sử 550 năm, 19 đời con cháu, thiên cư 4 lần, cuối cùng định cư tại Thạnh Hội – Bình Dương đến nay hơn 200 năm.

- Chi họ Mai ở phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành, thành phố Đà Nẵng, thủy tổ Mai Đăng Việt từ Nghệ An vào lập nghiệp ở Tân Lưu từ khoảng đầu thế kỷ XVIII, đến nay đã gần 300 năm.

- Chi họ Mai ở Khánh Hòa, có thủy tổ là Mai Thúc Chí làm quan triều Tây Sơn, có 2 con là Mai Xuân Tốn và Mai Xuân Thông, sau khi Tây Sơn thất bại, Mai Xuân Tốn ở lại Bình Định, Mai Xuân Thông chạy vào Nha Trang – Khánh Hòa.

Thời kỳ Pháp xâm chiếm Việt Nam:

Thời kỳ  này, có  nhiều biến động lớn gây bất ổn trong đời sống nhân dân gây nên một đợt di cư về phía nam.

Sau chiến tranh thế giới thứ nhất, Pháp lập nhiều đồn điền rộng lớn ở miền Đông Nam Bộ; năm 1919 – 1923, Pháp chiêu mộ phu của các tỉnh Thái Bình, Nam Định, Thanh Hóa vào các đồn điền ở miền Nam. Dân các tỉnh Trung Bộ cũng vào Gia Định – Chợ Lớn làm công nhân xây dựng, hỏa xa và các dịch vụ khác. Nhiều họ Mai sinh sống tại Biên Hòa, Sài Gòn, Thủ Dầu Một…

Đất nước ta qua hàng nghìn năm có nhiều biến cố lớn như Bắc thuộc, bị xâm lược, bị chiến tranh, tài liệu mất mát nhiều, các chi họ Mai ta  ai cũng muốn tìm về cội nguồn. Ngày nay dân tộc chúng ta đã tìm được vua Hùng là tổ tiên của dân tộc. Con cháu họ Mai từ Bắc chíNamđón nhận Thượng thủy tổ Mai An Tiêm (con rể vua Hùng) là thủy tổ họ Mai là hợp với đạo lý dân tộc, đó thật là may mắn và hạnh phúc.

Theo yêu cầu của việc thờ cúng, ai cũng muốn biết cụ tổ trực hệ của chi họ mình. Việc này đối với các chi họ ở phíaNamvô cùng khó khăn vì những người di cư toàn là người lao động trẻ, ra đi không có điều kiện mang theo gia phả cũng như quá trình chiến đấu để sinh sống cũng khó có điều kiện ghi chép được gia phả. Họa hoằn có mang theo được một ít tư liệu thì nay cũng không còn giữ được, vì vậy phần lớn là các tiểu chi, không có phả họ. Một số biết được quê gốc của mình ở Nghệ An, Hà Tĩnh cùng quê với Mai Thúc Loan thì tin rằng tiên tổ của mình là Mai Thúc Loan, nhưng vẫn không có cơ sở chắc chắn. Theo chúng ta biết được thì chỉ có vài ba chi họ có gốc từ phía Bắc như chi họ Mai ở Thọ Linh từ Sơn Tây, chi họ Mai ở Nông Sơn từ Hải Dương… Như vậy cuộc đi tìm nguồn gốc của các chi họ Mai ở phía Nam là rất khó khăn, ai cũng mong muốn làm tròn đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam. Chúng tôi rất mong nhận được sự hợp tác của bạn đọc.

(Theo thiếu tướng Mai Xuân Tần)

5. Phân bổ họ Mai trên toàn quốc và phả đồ quy ước

Qua việc khảo sát sơ bộ qua số điện thoại cố định trên toàn quốc chúng tôi thấy rằng họ Mai tập trung nhiều tại các tỉnhThanh Hóa,NamĐịnh, từ đó bằng học hành thành đạt mới tập trung về các thành phố lớn như Thành phố HCM và Hà Nội. Số máy đứng tên nữ họ Mai so với nam là đáng kể, có nhiều nơi vượt cả nam.

Tên húy Mai Thúc Loan (Mai Thúc Yên, Mai Lập Thành), Thụy hiệu Hắc Đế, sinh năm…, mất năm 722.

1. Theo Việt Điện U linh

Mai Thúc Loan sinh vào khoảng cuối thế kỷ 7, tại thôn Ngọc Trừng, Hoan Châu, nay thuộc huyện Nam Đàn, Nghệ An, bố Mai Thúc Loan là Mai Sinh, mẹ là Vương Thị nguyên gốc Lộc Hà – Hà Tĩnh. (Tại xã Mai Phụ huyện Thạch Hà tỉnh Hà Tĩnh hiện nay chỉ còn lại 8 gia đình họ Mai).
Đền thờ Mai Hắc Đế

Năm Mai Thúc Loan 10 tuổi, mẹ đi hái củi bị hổ vồ, ít lâu sau bố cũng mất. Ông được người bạn của bố là Đinh Thế đem nuôi, sau gả con gái là Ngọc Tô cho. Sinh thời Mai Thúc Loan vốn rất khỏe mạnh, giỏi vật, học giỏi và có chí lớn. Ông mở lò vật, lập phường săn, chiêu mộ trai tráng trong vùng nhằm mưu việc lớn. Vợ ông giỏi việc nông trang, nhờ đó “gia sản ngày một nhiều, môn hạ ngày một đông”.

Nhờ chí du ngoạn lại được vợ hết lòng ủng hộ, Mai Thúc Loan kết thân với nhiều hào kiệt, sau này trở thành những tướng tài tụ nghĩa dưới lá cờ của ông như Phòng Hậu, Thôi Thặng, Đàn Du Vân, Mai Hoành, Tùng Thu, Tiết Anh, Hoắc Đan, Khổng Qua, Cam Hề, Sỹ Lâm, Bộ Tân,…

Khởi nghĩa Hoan Châu do Mai Thúc Loan lãnh đạo nổ ra vào năm Khai Nguyên thứ nhất đời vua Đường Huyền Tông ở Trung Hoa, tức năm Quý Sửu (713). Khởi nghĩa nổ ra tại Rú Đụn, còn gọi là Hùng Sơn (Nghệ An). Tương truyền lúc đó ông cùng đoàn phu gánh vải nộp cho nhà Đường, đã kêu gọi các phu gánh vải nổi dậy chống quân Đường. (“cống vải” là một chi tiết của truyền thuyết, sưu cao, thuế nặng mới là nguyên nhân khiến nhân dân nổi dậy chống lại ách đô hộ nhà Đường, nổi bật là khởi nghĩa Hoan Châu). Đây là cuộc khởi nghĩa có sự chuẩn bị, biết chọn thời cơ, không phải một cuộc bạo động.      

Tháng 4 năm 713, Mai Thúc Loan lên ngôi vua, sử gọi ông là Mai Hắc Đế. Ông cho xây thành lũy, lập kinh đô Vạn An, tích cực rèn tập tướng sỹ. Cuộc nổi dậy của ông được hưởng ứng rộng rãi ở trong nước và có thể có cả sự trợ giúp của Lâm Ấp và Chân Lạp.

Năm Giáp Dần – 714, Mai Hắc Đế tiến binh đánh thành Tống Bình (Hà Nội ngày nay). Thái thú nhà Đường là Quách Sở Khách cùng đám thuộc hạ không chống cự lại được, phải bỏ thành chạy về nước. Lực lượng Mai Hắc Đế lúc đó lên tới chục vạn quân.

Nhà Đường bèn huy động 10 vạn quân do tướng Dương Thừa Húc và Quách Sở Khách sang đàn áp. Quân quan nhà Đường tiến theo đường bờ biển Đông Bắc và tấn công thành Tống Bình. Sau nhiều trận đánh khốc liệt, từ lưu vực sông Hồng đến lưu vực sông Lam, cuối cùng Mai Hắc Đế thất trận, thành Vạn An thất thủ, nghĩa quân tan vỡ. Không đương nổi đội quân xâm lược, Mai Hắc Đế phải rút vào rừng, sau bị ốm rồi mất năm 1722 (có tư liệu nói ông mất do bị rắn cắn).

Từ thời điểm đánh chiếm Hoan Châu, lên ngôi vua, củng cố lực lượng, Mai Thúc Loan đã giải phóng toàn bộ đất nước và giữ vững nền độc lập trong 10 năm (713-722).                 

Tương truyền,con trai thứ ba của ông là Mai Thúc Huy lên ngôi Hoàng Đế tức Mai Thiếu Đế và tiếp tục chống trả các cuộc tấn công của nhà Đường tới năm 723. Tương truyền từ sau cuộc khởi nghĩa này, nhà Đường không bắt dân An Nam đô hộ phủ nộp cống vải quả hằng năm nữa.  

Đời sau nhớ ơn Mai Hắc Đế, lập đền thờ ông ở trên núi Vệ Sơn và trong thung lũng Hùng Sơn. Các sắc phong lưu ở đền gồm một loạt 7 đạo chỉ dụ của các triều đại tuyên dương công đức, trong đó hầu hết đều xếp Ngài vào hàng “THƯỢNG ĐẲNG TỐI LINH MAI HẮC ĐẾ THIÊN TÔN”

Ngày nay, tại địa phận xã Vân Diên, huyện Nam Đàn, có khu di tích tưởng niệm ông. Một bài thơ chữ Hán còn ghi trong Tiên chân báo huấn tân kinh để ở đền thờ, ca tụng công đức ông như sau (bản dịch): 

Hùng cứ châu Hoan đất một vùng,

Vạn An thành lũy khói hương xông,

Bốn phương Mai Đế lừng uy đức,

Trăm trận Lý Đường phục võ công.

Lam Thủy trăng in, tăm ngạc lặn,

Hùng Sơn gió lặng, khói lang không.

Đường đi cống vải từ đây dứt,

Dân nước đời đời hưởng phúc chung.

Tại thôn Nhu Kiều, xã Quốc Tuấn, huyện An Hải, thành phố Hải Phòng có đền thờ 2 con của Mai Hắc Đế đã thay cha chỉ huy chiến đấu ở mặt trận Đông – Bắc và anh dũng hy sinh, đó là Mai Kỳ Sơn và Mai Thị Cầu. Năm 1926, vua Khải Định đã sắc phong: THƯỢNG ĐẲNG TÔN THẦN BẠCH ĐẦU ĐẾ Mai Thị Cầu là nữ tướng.

2. Theo Mai Hắc Đế – Truyền thuyết và lịch sử (tác giả Đinh Văn Hiến) 

1- Cuộc khởi nghĩa Mai Thúc Loan được chuẩn bị công phu và lâu dài trên cả nước.

Qua phát hiện của tác giả từ hai bản thần phả của một ngôi đền ở Hà Nội và một ngôi đền ở Hải Phòng, ta biết Mai Thúc Loan có vợ là Phạm Thị Uyển ở châu Đường Lâm (thị xã Sơn Tây ngày nay), một địa điểm xa quê hương đến mươi ngày đường, nhưng lại cạnh nách bộ máy cai trị đầu não chế độ đô hộ (đặt tại Tống Bình – Hà Nội ngày nay). Rồi khi con là Mai Thị Cầu và Mai Kỳ Sơn, đủ tuổi ông lại cho cả hai về làm dâu, làm rể ở Điều Yên (An Hải, Hải Phòng). Tiếp đến, khi khởi nghĩa nổ ở Hoan Châu, thì dưới sự lãnh đạo của quan lang đạo châu Đường Lâm và là ông ngoại bà Phạm cũng như của hai chị em Cầu, Sơn; nhân dân cả hai nơi đều phất cờ hưởng ứng. Theo tác giả, điều đó là các chứng lý khẳng định rằng: ít ra đã hơn hai chục năm trước khi châm ngòi khởi nghĩa, Mai Thúc Loan đã nghĩ tới và thực hiện kế hoạch xây dựng ở Đường Lâm và Điều Yên hai căn cứ chuẩn bị cho khởi nghĩa!

2- Về mặt quân sự, Mai Thúc Loan xứng đáng xếp vào hàng các thiên tài của đất nước.        

Mai Thúc Loan vốn chỉ là một cậu bé sớm sống côi cút, tứ cố vô thân, quanh năm làm thuê cuốc mướn, không một ngày đến lớp; chỉ nhờ vào quyết tâm tự rèn luyện, tự học mà có sức và giỏi vật, võ hơn người; mà am tường chữ nghĩa, biết rộng, hiểu sâu hoàn cảnh đất nước bị đô hộ, mà thù giặc, thương dân, ủ ấp hoài bão cứu nước nhà, nòi giống. Đã vậy, lại sống vào buổi giao thời khó khăn hồi ấy, thế mà ông lại trường kỳ mai phục, chuẩn bị hơn 20 năm, khảo sát kỹ tình hình, xây dựng căn cứ dựa vào nhau trên 3 địa bàn chiến lược (trong đó địa bàn Đông Bắc là nơi mà 200 năm, rồi 600 năm sau, lần lượt Ngô Quyền, Trần Quốc Tuấn cũng lại chọn làm căn cứ quân sự và nhờ đó lập nên hai chiến công Bạch Đằng lịch sử). Mai Thúc Loan đã vận động Kim Lân, Chân Lạp (Malaysia và Cambodia) cùng vài nước nữa chi viện hơn 20 vạn quân, mở cuộc tổng tiến công quét sạch 20 vạn quan lính đô hộ nhà Đường ra khỏi nước. Việc thành, vua Mai lại tài tình mời số quân chi viện này quay lui. Tác giả cho rằng tới ngần ấy việc, Mai Thúc Loan xứng đáng được xếp vào hàng các bậc thiên tài xưa nay của đất nước, ít ra thì cũng là vẻ mặt quân sự, ngoại giao vậy.

3- Khởi nghĩa Phùng Hưng là một phần khó tách rời của cuộc khởi nghĩa Mai Thúc Loan.

Tìm ra mối tương quan cậu cháu ruột giữa Mai phu nhân và Phùng Hưng, liên hệ với việc sau khi vua Mai thất bại, trên căn cứ Đường Lâm lại nổ ra cuộc khởi nghĩa Phùng Hưng, lại liên hệ việc nhân dân Nghệ An đã lập đền thờ Phùng Hưng, tác giả Đinh Văn Hiến đã coi cuộc khởi nghĩa Phùng Hưng là đoạn cuối của khởi nghĩa Mai Thúc Loan và điều đó chứng tỏ ảnh hưởng cuộc khởi nghĩa này đã kéo dài đến gần hết cả thế kỷ thứ 8.

4- Gia đình Mai Thúc Loan là một gia đình anh hùng.

Trước đây ta chỉ biết có hai nhân vật anh hùng trong gia đình vua Mai: Mai Thúc Loan chết vì bệnh trong khi vẫn đang chỉ huy cuộc kháng chiến; con út là Mai Thúc Huy kế vị, đã hy sinh trong chiến đấu chống Dương Tư Húc. Nay cuốn sách cho biết thêm: Trên mặt trận phòng ngự Tống Bình chống cuộc tái xâm lăng của nhà Đường, Hoàng tử cả và Mai Hoàng hậu đã anh dũng hy sinh trên mặt trận Duyên Hải Đông Bắc, Mai Thị Cầu và Mai Kỳ Sơn cũng đánh đổi mạng mình nhằm cứu một số lớn nhân dân bị giặc bắt làm con tin để chiêu hàng hai vị. Như vậy là cả gia đình vua Mai đã “vì nước quên thân”.

Tóm lại, Mai Hắc Đế là  một vị anh hùng dân tộc. Vào thế kỷ thứ VIII, do chính sách cai trị hà khắc, tàn bạo của các quan lại nhà Đường, ông đã đứng lên vận động nhân dân khởi nghĩa giành độc lập về cho dân tộc. Cuộc khởi nghĩa của ông, cũng như của Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Nam Đế trước ông và của Phùng Hưng, của cha con họ Khúc sau ông, phản ánh ý chí quật cường, bất khuất của dân tộc  ta, quyết không chịu đem thân làm nô lệ cho ngoại bang.

Giáo sư sử học Phan Đại Doãn trong bài giới thiệu đầu cuốn sách viết: “Đó là những câu chuyện lịch sử (và một số truyền thuyết được lịch sử hóa) phản ánh một vòng hào quang đẹp đẽ, lâu bền của cuộc khởi nghĩa Mai Thúc Loan còn đến ngày nay, mà chúng ta có nhiệm vụ phát huy mọi giá trị văn hóa, tinh thần của nó…”.

3. Khu mộ, đền thờ và lễ hội Mai Thúc Loan

- Khu mộ họ Mai nằm ở Núi Đụn, xã Vân Diên, huyệnNamĐàn, tỉnh Nghệ An

- Đền thờ Mai Thúc Loan và người con trai kế nghiệp là Mai Thúc Huy nằm ven chân đê 42, thuộc khối Mai Hắc Đế, thị trấn Nam Đàn, tỉnh Nghệ An.

- Lễ hội vua Mai diễn ra trong 4 ngày: 13-14-15-16 tháng 01 âm lịch hàng năm tại thị trấnNamĐàn, tỉnh Nghệ An.

Ngày 13 tháng 01: Lễ khai Quang tại khu mộ, đền thờ và mộ thân mẫu của vua Mai.

Ngày 14 tháng 01: Lễ yết cáo tại khu mộ, đền thờ và mộ thân mẫu của Vua Mai.

Lăng mộ Mai Hắc Đế

Ngày 15 tháng 01: Đại tế. Buổi sáng các làng trong vùng rước kiệu về đền vua Mai để hội tế theo nghi lễ của triều đình.

Buổi chiều là lễ dâng hương tại mộ và lễ tạ tại đền.

Trong lễ hội ngoài các nghi lễ, phần hội là các trò chơi dân gian như đấu vật, đua thuyền, hát văn, hát đối, hát ví, đánh đu, leo cột mỡ, đi cầu kiều, cướp cờ, đánh cờ… Trong đó đua thuyền là trò độc đáo nhất.

2- Dòng họ Mai bắt đầu từ ông Mai Thông (cha đẻ ông Mai Tiến) là bạn của ông Lê Thái (cha đẻ bà Lê Thị Hoa), sau này ông Lê Thái gả con gái mình cho con trai của bạn là ông Mai Tiến và ông Mai Tiến trở thành khởi tổ dòng họ Mai.

3- Dòng họ Mai khởi nguồn từ xã Phú Cốc, huyện Thiên Bản, phủ Nghĩa Hưng, đạo Sơn Nam (nay thuộc huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định) bắt đầu thấy ghi chép từ ông Mai Thông. Sau này con ông là Mai Tiến lấy bà Lê Thị Hoa (con gái ông Lê Thái) người thôn Thượng Linh, xã Cảo Linh (nay là xã Đại Thắng, huyện Vụ Bản) sinh được 4 người con trai là Mai Đạt, Mai Thỏa, Mai An, Mai Trí.

4- Khi ông Mai Tiến bị Thái thú Tô Định dụ ra làm tri huyện Gia Lâm, Mai Tiến đã bị buộc phải đưa vợ con cùng về huyện lỵ sinh sống. Khi Tô Định giết Mai Tiến thì mẹ con bà Lê Thị Hoa đã bỏ về quê hương ẩn cư, sau đó chiêu tập nghĩa binh đánh lại Tô Định. Việc đại bại, mẹ con bà Hoa đã chạy vào trang An Nội huyện Nga Sơn (nay là xã Nga Thiện) ẩn cư và tạo thành một khu Thượng Trang tại nơi này.

5- Khi Hai Bà Trưng phất cờ dậy nghĩa, mẹ con bà đã theo nghĩa quân Hai Bà Trưng, bà Lê Thị Hoa trở thành nữ tướng dưới thời Hai Bà Trưng. Bốn người con trai cũng được nhập vào đội Tả Hữu tiền phong của nghĩa quân Hai Bà Trưng.

6- Sau khi Hai Bà Trưng đánh bại Tô Định, ban chức tước cho những người có công, mẹ con bà không nhận mà chỉ xin ban phong cho đất trang An Nội huyện Nga Sơn. Trưng Vương đã đồng ý ban cho mẹ con bà thực ấp ở huyện Nga Sơn và cho trở về khu Thượng trang An Nội lập ấp.

7- Việc bốn con trai bà trở về trang An Nội huyện Nga Sơn lập ấp, sau đó chiêu mộ tộc họ Mai ở Phú Cốc, họ Lê ở Thượng Linh thuộc đạo Sơn Nam và một số gia tộc về tụ cư tạo thành một trang đông đúc ở An Nội. Dân làng tôn xưng họ Mai là trưởng trong làng.

8- Việc bà Từ Thiện phu nhân và bốn con trai bà về trang An Nội tụ cư khai hoang lập ấp là hoàn toàn có cơ sở. Từ xưa triều đình phong kiến đã thừa nhận việc này, nhà vua còn ban sắc phong giao cho Mai Trưởng Giáp và nhân dân thôn Ngũ Kiên, An Nội (Nga Sơn) theo như lệ xưa thờ cúng bà Từ Thiện Phu Nhân Lê Thị Hoa và bốn người con trai bà. Những tư liệu này nay vẫn còn và hiện đang được lưu giữ tại từ đường dòng họ.

MAI TỘC THỦY TỔ PHẢ LỤC BI
(Bia ghi chép gia phả về thuỷ tổ dòng tộc họ Mai)
Thuỷ tổ họ Mai, bà thuỷ tổ họ Lê, ngọc phả ghi chép thuộc khôn chi bộ thứ 10 trung hạ đẳng, Quốc triều Bộ Lễ bản chính.

Xưa kia nước Việt ta gây dựng cơ đồ nước Nam cương giới phân thuộc Ngưu Đẩu. Từ triều vua Hùng mở vận, thánh tổ gây dựng cơ đồ tương truyền tất cả được 18 đời, hơn 2000 năm thịnh trị, và ấy là tổ tiên của nước Việt ta vậy. Đợi đến con cháu dư duệ nhà Hùng, đời An Dương Vương nhà Thục thời đại hưng thịnh được 50 năm thì Triệu Đà đến đánh phá nên nhà Thục bị mất. Triệu Đà cướp được đất nước, năm đời làm vương. Từ đấy nước Việt ta thuộc vào ách đô hộ của nhà Tây Hán. Đến thời Đông Hán đời vua Quang Vũ lấy Tô Định làm Thái Thú nước Việt ta. Định là người tàn ác hại người, Lúc đó nước Việt ta phàm các bậc anh tài võ nghệ thì được thu nhận ban cho tước lộc, sau đó âm mưu giết đi, lại còn cướp bóc đốt phá giết hại sinh dân nước Việt khiến sinh dân điêu đứng.

Thời trước ấy có người cháu gái của Vua Hùng tên là Trưng Tướng quân danh xưng là Trắc cùng người em gái là Trưng Nhị, hai người muốn cất binh đến đánh. Nhưng lúc bấy giờ thao lược còn chưa tìm được người tài giỏi, hai bà bèn tích trữ binh lương, nuôi thêm gia súc, thần phong chưa tìm được người trợ giúp. Dù vậy có vua thì ắt có thần cùng dẹp loạn, rồng mây hội tụ chẳng lẽ phải đợi ngày hội rồng bay.
Trước đó ở thôn Thượng Linh, xã Cảo Linh, huyện Thiên Bản, phủ Nghĩa Hưng, đạo Sơn Nam có một gia đình họ Lê tên là Thái, vợ là Dương Thị Tạo, gia thế theo nghiệp y thuật, sinh được 2 gái, 3 trai. Khi bà mang thai con gái đầu lòng, trước hôm đẻ bà mộng bắt được một con bạch hoa đà (tức con rắn trắng hoa), sắc lấp lánh năm màu rồi sinh ra nàng vào ngày 15 tháng 11 năm Mậu Ngọ. Lúc mới sinh thần sắc hồng hoa, da trắng như trứng gà bóc, miệng cười tươi như hoa, do vậy nhân lúc sinh mới đặt tên là Hoa.

Năm lên 18 tuổi, có một người họ Mai cùng huyện, quê xã Phú Cốc, tên huý là Thông, là bạn bè của Lê Thái Công. Ông Mai Thông có một người con trai tên là Mai Tiến, 19 tuổi, cung ngựa giỏi giang, chữ nghĩa tinh thông. Ông Lê Thái rất mực yêu quí tài danh của Mai Tiến bèn gả nàng Hoa cho ông. Lễ đã được định, cầm sắt vận hợp duyên thông, đẹp đôi loan phượng.
Hai vợ chồng lấy nhau mới được 2 năm thì hai ông bà của cả hai bên gia đình đều mất, nàng Hoa một lòng hiếu thuận phụng thờ cha mẹ để thuận theo ý chồng, trong tộc ngoài làng không ai chê bai một lời.
Tô Định nghe tin Mai Tiến là người có tài, bèn triệu ông bộ hành đến bái yết, ban cho chức Huyện Doãn huyện Gia Lâm, ông không nhận. Tô Định nhiều lần cất công gọi mời ông phải đưa vợ cùng con đến huyện sở nhận chức. Khi nhận chức ở Gia Lâm, ông Mai Tiến một lòng thi hành ân đức, giúp đỡ nhân dân nên được nhân dân yêu mến.
Thời gian được 3 năm, Tô Định nghe tin vợ ông Mai Tiến là bà họ Lê có tư chất sắc đẹp tuyệt trần nên muốn ép làm vợ, bèn xui người tố cáo Mai Tiến làm phản, bắt Mai Tiến giết đi, rồi bắt ép nàng làm vợ.
Thời bấy giờ bà Hoa lấy ông Mai Tiến đã được 11 năm, sinh được 4 người con trai. Trưởng nam tên là Mai Đạt khi ấy 9 tuổi, trai thứ 2 là Mai Thoả 7 tuổi, trai thứ 3 là Mai An 5 tuổi, trai thứ 4 mà Mai Trí 2 tuổi. Bốn người tướng mạo khôi ngô tuấn tú, cha mẹ rất mực yêu quí. Đến lúc cha là Mai Tiến bị hại bà Lê Hoa ban đêm dẫn 4 người con trai chạy trốn về quê hương.
Thời gian được một hai năm, Tô Định tìm đòi về khẩn cấp, bà Lê Hoa than rằng: “Thà làm ma trinh phụ còn hơn làm người phụ bạc” bèn bán hết gia sản chiêu mộ người dân ở quê nội, ngoại Thượng Linh, Phú Cốc và các làng lân cận được hơn 2000 người đứng lên quyết chống lại Tô Định. Khi Lê Hoa bị thua trận bèn chạy vào đất huyện Nga Sơn, phủ Hà Trung thuộc Ái Châu lánh nạn. Lúc đầu gặp mưa lớn, mẹ con trú mưa ở một quán cỏ cạnh đường, năm người nằm nghỉ rồi ngủ thiếp đi. Bà Hoa nằm mộng thấy một vị thần tướng đứng trước mặt mẹ con mà nói: “Nay muốn yên thì nhập cư ở Yên Nội, về sau ắt báo được thù và con được nổi rõ công danh”. Tỉnh dậy lại chỗ con trai trưởng, lúc này con trai đã 12 tuổi học hành chữ nghĩa cùng mẹ luận giải về giấc mộng này rằng: “An Nội ắt là danh ấp ở đây”. Đợi trời tạnh mưa, mẹ con bà đi hỏi thăm, quả là trong huyện Nga Sơn có trang Yên Nội. Mẹ con đến đấy thấy đầu trang Yên Nội có khoảng 100 mẫu đất, cây cối thật là sầm uất, ở giữa có một khu ruộng khoảng hơn 1 sào, địa thế bằng phẳng, cỏ cây thưa thớt. Mẹ con bà bèn bạt cỏ dựng nhà, thuê người khai khẩn, hơn một năm được hơn chục mẫu. Bà mời họ Mai ở Phú Cốc, họ Lê ở Thượng Linh vào nhập cư được hơn 10 gia đình. Làng xóm lân ấp cũng đến ở nhiều, thời gian ba năm, số người đến ở hơn 10 nhà. Bà Hoa lấy điều hiếu thuận đối đãi với mọi người nên rất được mọi người mến kính. Trong lòng bà luôn ôm mối hận Tô Định tàn nhẫn đã giết chồng bà, bà chỉ trời vạch đất thề nuôi dạy bốn người con khôn lớn trả thù cho chồng, cho cha.
Đến khi người con trai cả đã 23 tuổi, con thứ 2 đã 22 (văn bia ghi lộn ngược tuổi anh ra tuổi em), con thứ 3 đã 18, con út đã 15 tuổi. Cả bốn người con đều thông minh xuất chúng, sức lực hơn người, bà Hoa rất mực yêu mến, vui mừng.
Tới một ngày, bỗng bà bị lâm bệnh, sốt rét liên miên, thuốc thang hơn 10 ngày mà bệnh không khỏi. Bà sai các con lập đàn tế ở giữa trời, bà cố gắng gượng dậy tắm gội sạch sẽ, phục bái dưới đàn tế bái trời đất, cầu chúc rằng: “Thiếp bất hạnh, chồng nhà bị hại oan, muốn được nhìn thấy các con thiếp khôn lớn trưởng thành để báo mối thù với Tô Định, vạn lời cầu nguyện trời đất chứng giám phù độ cho tỳ thiếp sống thêm tháng ngày để được nhìn thấy bốn con trai thiếp trả được mối thù cho cha. Được như vậy thì sau này thiếp xin chết ở trước đàn”.
Cầu chúc xong bà bái phục xuống đất, mê mê sảng sảng mộng gặp một ông lão nói rằng: “Ngươi muốn sống thêm để thấy các con trả thù thì hãy lập đàn Bông Hoa, hai cây nến, tiền vàng áo mũ, dưới bày cỗ mặn, trên bày cỗ chay, cầu đảo lễ trong năm là được.
Khi bà tỉnh dậy, gọi bốn con trai lại, sắm đủ lễ nghi, lập đàn cầu đảo y như trong mộng đã gặp, quả nhiên bệnh tật bình phục. Từ đấy mẹ con cứ mỗi tháng đến ngày 25 lại lập đàn như trước, cầu khấn. Một ngày nghe tin hai chị em họ Trưng(Trưng Trắc, Trưng Nhị) khởi binh ở cửa sông Hát Môn, huyện Phúc Lộc, phủ Quảng Oai, đạo Sơn Tây, mẹ con ý muốn đến theo nhưng không biết làm sao mà gặp được. Trưng Nhị đến chiêu dụ, cả năm mẹ con đều theo. Bà Trưng giao cho bà Lê Hoa quản đội nữ binh và bốn người con trai đều cho nhập vào đội Tả Hữu Tiền Phong đi chiêu dụ phủ huyện đến các quan lang phụ đạo dấy cờ phục nghĩa đánh kẻ tàn bạo. Một tuần đi chiêu dụ số người lên đến hơn 6 vạn, chia đường cùng thẳng tiến tới thành Tô Định. Đại chiến một trận, Tô Định đại bại, chạy về Bắc quốc, Bà Trưng tự lập làm vua, các chư tướng được phong tước lộc, mẹ con bà Hoa chối từ không nhận mà chỉ xin lập một khu đất ở trang Yên Nội làm một khu thượng, chuẩn miễn cho tô thuế, binh dịch. Trưng vương đồng ý và ban cho thực ấp ở huyện Nga Sơn.
Mẹ con bà bái tạ trở về khu Thượng trang An Nội khai khẩn đất đai, mở đường dựng nhà, về sau được tới hơn bốn năm mươi nhà đều tôn họ Mai là trưởng.
Tháng 2 bà Hoa bị bệnh, đến ngày 25 bốn người con trai lập đàn cầu đảo như trước, nghe thấy âm thanh tiếng người đâu đó vọng lại rằng: Số bà đã hết khấn cầu làm gì nữa, nghe xong thì bà Hoa tạ thế, lúc ấy là ngày 25 tháng 2.
Bốn người con trai bèn dâng biểu tấu lên Trưng Vương, biết tin Trưng Vương thương tiếc than rằng: Duy chỉ có Lê Thị Hoa là rất nhân từ, lại thiện lành, biết dạy con cái, bèn ban cho tên hiệu là Từ Thiện, tặng là Phu Nhân” rồi sai sứ thần chôn nơi đất tốt hành lễ an táng và cho lập miếu thờ ở trước nơi bà ở để thờ phụng bà. (Mộ ở phía Tây khu dân cư, tục gọi là… (bị đục mất chữ).
Từ đó cầu đảo thấy có linh ứng và bà là vợ của ông thuỷ tổ họ Mai, cũng là thuỷ tổ họ Mai ở khu Thượng, nhân dân cũng đều phụng thờ ở đấy.
Ô hô! Từ Thiện Phu Nhân là người có năng lực kiên trinh, thủ tiết thờ chồng, dạy dỗ con cái thành người, báo được thù cho chồng đồng thời là một người hiếu phụ vậy. Cho nên được biên thành phả lục, ghi vào sổ gấm, khiến cho đời sau, người người có thể chiêm ngưỡng.
Bà Lê Thị Hoa tên hiệu là Từ Thiện, tặng phong là Phu Nhân, họ Mai khu Thượng, trang An Nội phụng thờ.
Ngày tốt đầu đông, niên hiệu Hồng Phúc thứ 1 (1572). Hàn Lâm Viện, Đông các đại học sĩ thần Nguyễn Bính phụng soạn.
Ngày tốt cuối đông niên hiệu Vĩnh Hựu thứ 2(1736) Quản giám bách thần, Tri điện Hùng Lĩnh thiếu khanh thần Nguyễn Hiền tuân sao lại theo nguyên bản chính.
Con cháu họ Mai ở thôn Ngũ Kiên, tổng Cao Vịnh, huyện Nga Sơn, (nay là Nga Thiện) phủ Hà Trung là các ông: Mai Đức Chiêu, Mai Đức Đương, Mai Văn Quí, Mai Đức Hữu… cả họ trên dưới tục ghi sự việc nguyên theo chính bản
Sự tích Thuỷ tổ đã bị cháy mất, mọi người truyền lại không rõ ràng, vào niên hiệu Tự Đức thứ 19 (1866) có đến xã Bình Đằng, tổng Bạch Hạc, tỉnh Sơn Tây nghe vị Tú Tài nói lại về đời thế gia tiên hiển đạt của các bậc tiền nhân, thông cáo rộng rãi thôn xã nào thần thích bị thất truyền thì đến nhận lại thuận tiện ở ta. Phả lục tổ tiên như thế, xuất chúng như thế! Ôi, tổ tiên ta bắt đầu khởi dựng từ thời Trưng Vương từ trước đến nay 1845 năm mà phả ghi chép rõ ràng như vậy, biểu dương không sót một người nào, không một việc gì được ghi trong phả thì có thể không bị mất, lãng quên… do vậy ghi chép vào để lưu truyền mãi mãi, khiến cho con cháu đời sau có thể kính trọng giữ gìn.
Ngày mồng 9 tháng 9 năm Tân Mùi niên hiệu Tự Đức thứ 24 (1871).
Người trong tộc là Tú Tài Mai Trân thừa tả.
Thợ đá người cùng huyện xã Yên Khoái là Mai Hữu Quyền khắc bia.
* * *
Hậu khởi nghĩa Hai Bà Trưng: Tháng 2, năm Canh Tý (40), Trưng Trắc cùng với em gái là Trưng Nhị nổi binh đánh thắng, Tô Định chạy về nước. Trưng Trắc tự lập làm vua, xưng là Trưng Nữ Vương. Ngày 30 tháng 2 năm Tân Sửu (41), nhà Hán thấy bà xưng vương bèn cho Mã Viện làm Phục Ba tướng quân, Phù Lạc hầu Lưu Long làm phó sang xâm lược. Tháng Giêng năm Nhâm Dần (42), Mã Viện tiến theo đường ven biển, san núi làm đường hơn nghìn dặm, đánh nhau với vua. Năm Quý Mão (43), Hai Bà Trưng thế cô, bị thua, đều tử trận. Riêng mẹ con bà Lê Thị Hoa, sau khi đánh thắng Tô Định, cùng nhau trở về khu Thượng trang An Nội xây dựng lân ấp. Ngày 25 tháng 2 năm Tân Sửu, bà Hoa mất. Sau khi Mã Viện thắng trận, cả 4 người con trai của bà Hoa phải chạy trốn sự truy đuổi của Mã Viện, 2 người con trai đầu của bà Hoa là Mai Đạt và Mai Thỏa chạy vào phía Nam (lúc đó nước ta mới chỉ đến tỉnh Hà Tĩnh ngày nay); hai người em là Mai An và Mai Trí sau khi yên hàn lại trở về Thượng trang Yên Nội.
Gia phả họ Mai ở đây cũng bị bỏ trống mất khoảng dài, nay lập được 16 đời, lấy cụ Phúc Thuận làm đời thứ 3 và coi là Tổ của họ.
SẮC PHONG

Hiện có 8 sắc phong, trong đó có 1 sắc phong bị rách không dịch được.
Sắc 1: Sắc cho 2 thôn An Nội, Ngũ Kiên phụng thờ bà Từ Thiện Phu Nhân, được phong thần Dực bảo Trung hưng linh phù (bản sao). Thành Thái năm thứ 13 (1901).

Sắc 2: Sắc cho ông Mai Trưởng Giáp thờ bà Từ Thiện Phu Nhân, được phong tặng là bậc thần Dực bảo Trung hưng linh phù. Duy Tân năm thứ 1 (1907).

Sắc 3: Sắc cho ông Mai Trưởng Giáp phụng thờ Tứ Dực tướng công, được phong thần Dực bảo Trung hưng linh phù . Duy Tân năm thứ 1 (1907).

Sắc 4: Sắc cho ông Mai Trưởng Giáp phụng thờ thần Dực Bảo Trung Hưng Linh phù Từ Thiện Phu Nhân, phụng thờ như cũ, dùng lễ quốc khánh theo điển lễ xưa. Duy Tân năm thứ 3 (1909).

Sắc 5: Sắc cho ông Mai Trưởng Giáp phụng thờ Dực Bảo Trung Hưng Linh Phù Tả Hữu tiền phong tứ dực tướng công, phụng thờ như cũ, dùng lễ quốc khánh theo điển lễ xưa. Duy Tân năm thứ 3 (1909).

Sắc 6: Sắc cho ông Mai Trưởng Giáp phụng thờ thần Dực Bảo Trung Hưng Linh phù, Tả Hữu tiền phong Tứ Dực tướng công, gia tặng Đoan túc tôn thần. phụng thờ theo lễ quốc khánh. Khải Định năm thứ 9 (1924).

Sắc 7: Sắc cho ông Mai Trưởng Giáp trước phụng thờ bậc tôn thần được nguyên tặng Dực Bảo Trung Hưng Linh phù Từ Thiện phu nhân. Lại gia tặng thêm là bậc thần Trinh Uyển. phụng thờ theo lễ quốc khánh. Khải Định năm thứ 9 (1924).
Căn cứ vào những tư liệu lịch sử, ngày 20 – 9 – 1993 Giám đốc Sở Văn hoá Thông tin tỉnh Thanh Hóa ký quyết định số 284/VHQĐ công nhận đền thờ và bia nữ tướng Lê Thị Hoa thời Hai Bà Trưng tại xã Nga Thiện, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hoá là di tích lịch sử – văn hóa.

(Nguồn tư liệu: Nguyễn Văn Hải – Chuyên gia Hán – Nôm
ở Thư viện tỉnh Thanh Hóa – ĐT 0982 753267)

1. Theo Lĩnh Nam Trích Quái (tác giả Dũng Lạc)
KINH AN TIÊM TRỒNG DƯA HẤU
63. Ngày xưa, đời Hùng Vương có một người tên là Mai An Tiêm, người ngoại quốc, mới được bảy tuổi, do thuyền buôn chở đến. Vương mua về làm đầy tớ, kịp lúc lớn lên thì diện mạo đoan chính, nhớ biết nhiều việc.

64. Vương đặt tên là Yển, tên chữ là An Tiêm và cho một người thiếp, sinh được một trai, Vương yêu dùng để sai bảo, dần dần Yển thành phú quý, ai cũng qúy phục, và chen nhau đến dâng lễ vật không thức gì là không có; Yển sinh ra kiêu mạn, thường tự bảo rằng:
- Của cải này là vật tiền thân của ta, ta không từng trông nhờ vào ơn chúa.

65. Hùng Vương nghe được, cả giận nói rằng:
- Làm thần tử mà nó không biết ơn chúa, sinh ra kiêu mạn, nói rằng của cải đều là vật tiền thân của nó. Bây giờ ta đem bỏ nó ra ngòai biển, ra cái chỗ không người ấy coi thử nó có còn cái vật tiền thân của nó nữa hay không?

66. Bèn đày Mai Yển ra ngoài bãi cát của biển Nga Sơn, tứ phía không có dấu chân người đi đến, chỉ để cho lương thực đủ dùng trong bốn năm tháng mà thôi, ăn hết là chết đói. Chị vợ khóc, bảo rằng ta chắc chết ở đây không lấy gì sống được. Tiêm nói:
- Trời đã sinh thì trời phải dưỡng, có lo gì?

67. Ở chưa bao lâu, đương lúc tháng tư, bỗng thấy một con bạch hạc từ phương tây bay lại, đậu lên mỏm núi cao, kêu lên ba bốn tiếng thì sáu bảy hạt dưa rơi trên mặt cát, đâm chồi nẩy lộc, lan trên cát, xanh tốt rườm rà, rồi kết thành trái dưa, nhiều không kể xiết.

68. An Tiêm mừng rỡ nói:
- Đây đâu phải quái vật, đó là trời cho để nuôi ta đó.
Bổ dưa ra ăn thì mùi vị thơm tho ngọt ngào, ăn vào thì tinh thần khỏe khoắn, rồi cứ mỗi năm trỉa thêm, ăn không hết thì đem đổi lấy lúa gạo nuôi vợ con. Nhưng không biết dưa ấy tên là gì, mới nhân chim tha từ phương tây đem đến nên đặt tên là Tây qua.

69. Những khách chài lưới, buôn bán, ưa mùi vị của nó đều đem phẩm vật của mình để đổi lấy dưa. Nhân dân xa gần, trên rừng dưới bến tranh nhau mua hạt, bắt chước trồng tỉa khắp bốn phương; dân gian suy tôn An Tiêm làm “Tây Qua phụ mẫu”.

70. Lâu ngày, Vương nhớ đến An Tiêm, sai người đến chỗ An Tiêm ở hỏi thăm có còn sống hay không. Người ấy về tâu lại với Vương. Vương than thở hồi lâu mới nói rằng:
- Nó bảo là vật tiền thân của nó, thực là không nói dối vậy.
Vương bèn triệu An Tiêm về, trả quan chức lại và cho tỳ thiếp, đặt tên chỗ An Tiêm ở là “An Tiêm Sa Châu”; thôn ấy gọi là Mai An, đến nay còn lấy tây qua(dưa hấu) tôn phụng tổ khảo mà tế tự, là khởi từ An Tiêm vậy.

2. Theo nguồn gốc đất Việt (tác giả Nguyễn Đổng Chi)
Ngày xưa có một người trẻ tuổi tên là Mai An Tiêm. Chàng là người ở một nước đâu tận vùng biển phía Nam, bị bọn lái buôn chở đến bán cho Hùng Vương. Mai An Tiêm học nói tiếng Việt rất chóng. Chàng nhớ nhiều chuyện, biết nhiều điều thường thức, lại lắm tài nghề. Càng ngày vua càng yêu dấu, không lúc nào rời. Năm ba mươi lăm tuổi, chàng làm quan hầu cận, có một ngôi nhà riêng ở gần cung vua. Vợ Mai là con gái nuôi của vua đã sinh được một trai lên năm tuổi. Mai có đủ mọi người hầu hạ, trong nhà của ngon vật lạ không thiếu thứ gì.

Tuy oai quyền không lớn lắm nhưng chàng được mọi người sợ phục. Nhiều kẻ vẫn thường lui tới cầu cạnh. Nhưng thấy Mai có địa vị cao, cũng không hiếm gì những kẻ sinh lòng ghen ghét. Một hôm, trong một bữa tiệc đãi các quan khách, giữa lúc mọi người không ngớt lời xưng tụng mình, Mai An Tiêm nhún nhường bảo họ:
- Có gì đâu! Tất cả mọi thứ trong nhà này đều là vật tiền thân của tôi cả! Mai nói rất tự nhiên. Bởi vì tôn giáo xứ sở chàng bảo rằng cái sướng cái khổ hiện tại là kết quả của sự ăn ở tốt hay xấu của tiền kiếp. Nhưng trong số người dự tiệc có mấy viên quan hầu gần vua, vốn ghét chàng từ lâu. Chụp lấy câu nói mà họ cho là ngạo mạn đó, họ bèn vội vàng về tâu cho vua biết. Vua Hùng nghe nói vô cùng giận dữ, liền quát:
- Chà! Thằng láo! Hôm nay nó nói thế, ngày mai nó còn tuôn ra những lời bất kính đến đâu. Buổi chiều hôm ấy, Mai bị bắt bỏ vào ngục tối. Bấy giờ chàng mới hiểu chàng lỡ lời. Mai tự bảo: “Nếu từ nay trở đi ta bị đày đọa là vì kiếp trước ta đã cư xử không phải”.

Trong khi đó thì ở triều, các quan họp bàn để xử án Mai. Nhiều người đề nghị xử tử, có người đề nghị cắt gót chân. Nhưng lời tâu của một ông quan già làm cho Hùng Vương chú ý:
Hắn bị tội chết là đúng. Nhưng trước khi hắn chết, ta nên bắt hắn phải nhận ra một cách thấm thía rằng những của cải của hắn đây là do ơn trời biển của Bệ hạ, chứ chả phải là vật tiền thân nào cả. Tôi nghe ngoài cửa Nga Sơn có một hòn đảo. Cho hắn ra đấy với một hai tháng lương để hắn ngồi ngẫm nghĩ về “vật tiền thân” của hắn trước khi tắt thở.
Vua Hùng gật đầu chấp thuận. Nhưng sau khi ra lệnh, vua còn dặn: “Cho hắn lương vừa đủ dùng trong một mùa, nghe không”.

* * *
Hôm đi đày, tuy ai nấy hết lời can ngăn nhưng vợ Mai An Tiêm vẫn nhất quyết theo chồng ra hải đảo. Nàng bồng cả con trai đi theo. Tất cả mọi người đều cho là việc rồ dại. Còn nàng thì tin ở lời chồng: “Trời sinh voi trời sinh cỏ. Lo gì!”. Nhưng khi bước chân lên bãi cát hoang vu mịt mù, người thiếu phụ đó cũng không ngăn nổi cảm giác tủi thân, nức nở gục vào vai chồng:
- Chúng ta đành chết mất ở đây thôi.
Mai ôm con, bảo vợ:
- Trời luôn luôn có con mắt. Cứ phấn chấn lên. Đừng lo!
Hơn một tháng đầu, đời sống của vợ chồng đã tạm ổn. Nhà ở thì chui trong hang đá đã được đan phên che sương gió. Nước uống thì đã có nước suối. Muối không có thì đã có nước biển. Nhưng còn việc kéo dài sự sống? Hai vợ chồng nhìn vào bồ gạo đã vơi: “Nếu chúng ta có được một nắm hạt giống thì quyết không lo ngại gì cả”. Tự nhiên, một hôm có một đàn chim lớn bay từ phương Tây lại, đậu đen cả một bãi cát, rồi chúng bay đến trước mặt hai vợ chồng kêu váng cả lên, thả xuống năm sáu hạt. Ít lâu sau từ những hạt ấy mọc ra một loại cây dây bò lan xanh um cả bãi. Dây bò đến đâu, những quả xanh non mơn mởn nhú ra đến đấy. Ít lâu sau nữa, vợ chồng ra xem thì quả nào quả ấy đã lớn lên như thổi, da xanh mượt, tròn to bằng đầu người. Mai trẩy một quả, bổ ra thấy ruột đỏ hồng, hạt đen nhánh. Vợ chồng con cái cùng nếm thấy vị thanh thanh dịu ngọt, ăn vào mát đến ruột gan. Mai reo lên:
- Ồ! Đây là thứ dưa lạ, chưa từng thấy bao giờ. Hãy gọi nó là dưa Tây,vì thứ dưa này được bầy chim đưa từ phương Tây lại, từ đất liền ra cho chúng ta, Trời nuôi sống chúng ta rồi!

Từ hôm đó hai vợ chồng cố trồng thêm cho thật nhiều dưa. Họ trù tính ăn dưa thay cơm để đỡ phải dùng số gạo đã gần kiệt. Một hôm vợ chồng Mai bắt gặp một chiếc thuyền đánh cá đi lạc ra đảo. Sau khi giúp họ sửa buồm lái để trở về đất liền, Mai còn đưa biếu một số dưa để họ đưa về cho mọi người nếm thử. Mai bảo họ chở gạo ra đổi lấy dưa. Chỉ cách mấy ngày, con thuyền thứ nhất đã đến cắm neo ở bến, chở ra cho hai vợ chồng khá nhiều gạo. Hai bên y ước: một bên nhận lấy số gạo còn một bên xếp dưa xuống thuyền. Từ đó trở đi, bữa ăn của họ đã khác trước. Ngồi bên nồi cơm trắng, vợ Mai ôm lấy con, lẩm bẩm: “Trời nuôi sống chúng ta thực!”. Cũng từ hôm đó, vợ chồng trồng thêm nhiều dưa nữa. Kết quả là thuyền buôn có, thuyền chài có, lũ lượt ra đỗ ở hải đảo đưa gạo, áo quần, gà lợn, dao búa, lại có cả các thứ hạt giống khác để đổi lấy dưa. Những người trong thuyền nói với Mai:
-Thật quả từ xưa chưa hề có loại dưa nào quý đến thế, ở vùng chúng tôi ai cũng ao ước được nếm một miếng thứ “dưa hấu” này dù có phải đổi bao nhiêu gạo cũng không tiếc. Ngày ấy người ta tranh nhau mua dưa lấy giống cho nên chỉ trong vài ba năm giống dưa lan tràn khắp nơi. Tên tuổi vợ chồng Mai An Tiêm được truyền đi xa rộng, dân tôn ông là “Tổ Dưa Hấu”.

* * *
Lại nói chuyện Vua Hùng một hôm la rầy viên quan hầu để thợ dựng hỏng một ngôi nhà. Vua buột miệng than thở: “Phải chi có Mai An Tiêm thì đâu đến nỗi”. Ngày hôm đó vua nhắc mãi đến chàng, cho hỏi Lạc hầu xem hiện giờ Mai đang làm gì ở đâu. Lạc hầu đáp liều: “Chắc hắn không còn nữa!”. Nhưng vua không tin, vua sai ngay một tên nô khác vào châu Ái tìm Mai An Tiêm. Một tháng sau, hắn ta mang về cho vua một thuyền đầy dưa hấu và nói:
- Đây là lễ vật của ông bà Mai dâng bệ hạ. Hắn kể cho vua biết rõ những ngày cực khổ và tình trạng hiện nay của hai vợ chồng Mai, rồi tâu:
- Bây giờ ông bà Mai đã có nhà cửa ở ngoài ấy khá đẹp, có đến hơn mười người hầu hạ, có bãi dưa, có ruộng lúa và rất nhiều lợn gà…
Vua Hùng càng nghe càng sửng sốt và bảo mấy viên quan hầu cận ngày nọ đã tố cáo Mai:
- Hắn bảo là vật tiền thân của hắn, thật đúng chứ không sai!

Vua bèn sai một đoàn lính hầu đi đón hai vợ chồng về, cho Mai trở lại chức cũ. Vua lại ban cho hai người con gái hầu để an ủi chàng. Bây giờ chỗ hải đảo, người ta còn gọi là bãi An Tiêm. Những người kế tiếp công việc của hai vợ chồng Mai trên đảo vẫn còn dòng dõi đông đúc. Họ lập thành làng gọi là làng Mai An, ở ngôi nhà cũ của Mai thì họ lập đền thờ hai vợ chồng chàng. Nhân dân gọi ông bà là “Tổ Dưa Hấu”.

3. Theo truyện kể trong dân gian
Thời vua Hùng Vương thứ 18, Mai Yển – hiệu An Tiêm, nguyên Thượng thư Lại Bộ, do có nhiều công trạng nên được nhà vua rất yêu mến và gả con gái cho. Cứ mỗi lần có lễ trọng, vua đều ban quà cho phò mã; thay vì cảm ơn vua cha thì Mai Yển lại nói: “Của biếu là của lo, của cho là của nợ”. Vua buồn bực lắm, bọn nịnh thần được dịp nói xấu Mai Yển; vua ra lệnh bắt Mai Yển cùng vợ con đày ra đảo hoang. Nhờ có loài quạ tha quả về ăn, Mai Yển đã đuổi quạ đi và ăn thử thấy ngon ngọt lạ thường bèn đem hạt gieo, mùa đầu đã cho nhiều quả và thứ quả đó đã nuôi sống gia đình Mai Yển, sau này người ta gọi đó là quả dưa hấu. Vụ này tiếp nối vụ kia, dưa hấu ngày càng nhiều, gia đình Mai Yển dùng không hết. Mai Yển liền nghĩ cách, khắc chữ vào vỏ quả, bỏ xuống biển, thủy triều đã đẩy những quả dưa vào bờ, quan quân thấy vậy liền tâu lên nhà vua, mọi người cùng ăn và vui mừng khen ngon. Vua biết Mai Yển và vợ con không chết mà còn nhớ đến nhà vua, tìm cách dâng quả ngon, vua liền ra lệnh đưa Mai Yển về đất liền để phong lại chức tước…
Hiện chỗ gia đình ông sống nơi đảo xa người ta vẫn còn gọi là bãi An Tiêm, núi An Tiêm, hang An Tiêm, nhà cũ được lập đền thờ An Tiêm, bãi xưa thành làng Mai An. Giống dưa quý ruột đỏ ấy gọi là dưa đỏ, sau này gọi là dưa hấu.

4. Đền thờ Mai An Tiêm
Để tưởng nhớ người có công khai phá mở mang bờ cõi từ buổi bình minh của đất nước, thủy tổ của nghề canh nông, nhân dân đã xây dựng đền thờ Mai An Tiêm tại ngôi nhà cũ. Hàng năm, vào ngày 12 đến 14 tháng 3 âm lịch, tại đền thờ Mai An Tiêm, ở xã Nga Phú huyện Nga Sơn tỉnh Thanh Hóa, cách huyện lỵ Nga Sơn 5 km về phía Đông Bắc, nơi được coi là đất Tổ họ Mai Việt Nam, chính quyền và nhân dân địa phương thường tổ chức lễ hội để tưởng nhớ, tri ân Mai An Tiêm – người tượng trưng sức sống mãnh liệt của dân tộc ta trong buổi đầu dựng nước.

Vào năm Duy Tân thứ nhất, vua sắc cho thôn Ngoại, huyện Nga Sơn thờ phụng và phong thần:
MAI YỂN HIỆU AN TIÊM
DỰC BẢO TRUNG HƯNG LINH PHÙ CHI THẦN
Đến năm Khải Định tứ 9, vua gia phong:
ĐOAN TÚC TÔN THẦN
sắc cho thôn Ngoại tiếp tục thờ phụng:
ĐẶC BIỆT CHUẨN PHONG CHO PHÉP
PHỤNG THỜ THEO LỄ QUỐC KHÁNH

Trong bốn sắc phong cổ, có ba sắc phong màu vàng sẫm, chiều dài khoảng 1,5 m, chiều rộng 50 cm. Sắc phong còn lại màu trắng nhạt, chiều dài khoảng 50 cm, chiều rộng 50 cm. Các sắc phong có ghi chữ Nho màu đen, sắc nét và in hình rồng, phượng.
Hằng năm, cứ đến ngày 12, 13,14/3 âm lịch, địa phương đem ra đọc nhân dịp khai mạc lễ hội Mai An Tiêm.
Năm 1989, UBND tỉnh Thanh Hóa đã cấp bằng công nhận đền thờ Mai An Tiêm là Di tích lịch sử – văn hóa.

5. Nga Sơn – đất tổ họ Mai Việt Nam
Huyện Nga Sơn nằm ở phía đông bắc tỉnh Thanh Hóa và cách thành phố Thanh Hóa khoảng 42 km, phía bắc và đông giáp tỉnh Ninh Bình và thị xã Bỉm Sơn, phía tây giáp huyện Hà Trung, phía nam giáp huyện Hậu Lộc. Địa hình đồng bằng, thoải từ dãy núi Tam Điệp từ bắc xuống nam, phía đông giáp biển. Sông Lèn chảy qua. Huyện có bờ biển dài 20 km và hàng năm Nga Sơn lấn ra biển từ 80 đến 100 m do phù sa bồi đắp của sông Hồng và sông Ðáy. Đảo Mai An Tiêm ngày xưa do bồi lắng đã nối với đất liền thành Nga Sơn ngày nay. Diện tích tự nhiên của huyện là 144,95 km², số dân 142.526 người, huyện lỵ là thị trấn Nga Sơn.

Từ Hà Nội, theo quốc lộ 1A vào đến địa phận huyện Hà Trung, rẽ trái khoảng 30km, thì tới cầu Điền Hộ, thuộc xã Nga Điền, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hoá, du khách sẽ được tham quan toàn cảnh các di tích nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam, với núi sông trùng điệp, hùng vĩ.
- Đền thờ Mai An Tiêm thuộc xã Nga Phú, huyện Nga Sơn, cách huyện lỵ Nga Sơn 5km về phía Đông Bắc.

Ngôi đền nhỏ, đơn sơ nép mình bên sườn núi, nhưng chứa đựng cả một huyền thoại đẹp được lưu truyền từ bao đời nay. Mai An Tiêm là người có công khai phá xây dựng đất Nga Sơn từ buổi bình minh của đất nước, dưa hấu Mai An Tiêm là sản vật rất nổi tiếng ở Nga Sơn. Hàng năm lễ hội Mai An Tiêm diễn ra tưng bừng náo nhiệt từ 12 – 14 tháng 3 âm lịch.
- Cửa Thần Phù: theo truyền thuyết vua Trần dẹp giặc phương Nam, đến đây sóng to gió lớn không tiến lên được, nhờ có một đạo sĩ La Viện người địa phương dẫn đường nên mới thoát hiểm. Thắng giặc trở về, La Viện đã mất, vua cho lập miếu thờ và phong là Áp Lãng Chân Nhân Tôn Thần.

Núi non, sông nước tạo cho nơi đây thắng cảnh hùng vĩ nên thơ. Rẽ sang nhánh sông Hoạt, ta gặp động Lục Vân, nơi đây chúa Trịnh Sâm đã đến viếng thăm, bút tích còn lưu lại là 4 bài thơ ghi trên vách đá. Bia chữ thần trên vách đá cạnh bờ sông Hoạt là bút tích của chúa Trịnh Sâm (khắc năm 1771). Đi một quãng nữa tới động Bạch Ác, một động đẹp có chùa Phật ở trong, xưa kia nhiều vua, chúa đã tới thăm quan và để lại nhiều bút tích là các bài thơ được khắc trên vách đá.

- Chùa Tiên: thuộc xã Nga An huyện Nga Sơn được xây dựng trên diện tích rộng 3,5 ha, cảnh quan đẹp, hấp dẫn và yên tĩnh. Đây là nơi để du khách có thể thăm quan, chiêm ngưỡng và chiêm nghiệm những giáo lý của nhà Phật đối với chúng sinh.
- Động Từ Thức: thuộc xã Nga Thiện, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa, trước đây được gọi là động Bích Đào, sau được đổi tên là động Từ Thức vì theo truyền thuyết động này gắn với câu chuyện “Từ Thức gặp tiên” được lưu truyền rộng rãi trong dân gian. Động Từ Thức rất đẹp và gồm có hai động. Động ngoài hẹp, sáng sủa, có miếu Sơn Thần và có bài thơ của Lê Quí Đôn khắc vào đá. Động trong rộng hơn và có nhiều cảnh trí tuyệt đẹp. Dưới ánh đuốc, thạch nhũ muôn hình vạn trạng lóng lánh sắc màu được nhân hoá thành một thế giới gần gũi với đời sống như “cây bạc”, “cây vàng”, “ao bèo”, “rồng ấp trứng”. Đi sâu vào nữa lại có cả giá chiêng, giá trống, phường bát âm, bàn cờ tiên… Trong động có “đường lên trời” và lối “xuống lòng đất”. Động Từ Thức không những là một danh thắng mà còn là một di tích lịch sử trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

- Di tích lịch sử Chiến khu Ba Đình: đây là di tích lịch sử đã được xếp hạng cấp quốc gia. Với lòng yêu nước và tinh thần quả cảm, chỉ với những vũ khí thô sơ mà tại đây nghĩa quân Cần Vương và nhân dân ba làng là làng Mậu, làng Thượng, làng Mỹ Khê đã dũng cảm đánh bại nhiều đợt tấn công của giặc Pháp xâm lược.
Hướng đến Đại lễ 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội, chiều ngày 25/4/2010 (tức ngày 12/3 năm Canh Dần), tại đền thờ Mai An Tiêm, xã Nga Phú, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa, Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch Thanh Hóa phối hợp với UBND huyện Nga Sơn long trọng tổ chức lễ hội Mai An Tiêm.

Tham dự lễ hội có các đồng chí: Mai Ái Trực, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường; Lê Ngọc Hân, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh; Mai Văn Ninh, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh; Hồ Mẫu Ngoạt, Phó Bí thư Tỉnh ủy; các đồng chí trong Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Thường trực HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ tỉnh; lãnh đạo các ban, ngành, đoàn thể cấp tỉnh; lãnh đạo huyện Nga Sơn cùng đông đảo cán bộ, nhân dân và du khách thập phương.
Trước khi tiến hành buổi lễ, các đồng chí lãnh đạo tỉnh, các đại biểu đã dâng hương tưởng nhớ Mai An Tiêm, một biểu tượng về tinh thần vượt khó, cần cù, sáng tạo trong lao động.

Tiếp theo là lễ khởi công tu bổ, tôn tạo Điện thờ Mai An Tiêm. Đồng chí Lê Ngọc Hân, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh, đánh trống khai hội.
Lễ hội Mai An Tiêm diễn ra từ ngày 12-14 tháng 3 (âm lịch) với nhiều hoạt động đặc sắc như rước kiệu, dâng hương, lễ tế, thi nấu cơm, ném lao, nhẩy dây, kéo co, thi leo núi hái lượm, hội trại, biểu diễn ca nhạc.

Phần hội phong phú, hoành tráng với sự tham gia của hơn 200 diễn viên các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp của tỉnh và hàng ngàn diễn viên không chuyên được huy động tại địa phương và đoàn lễ nghi họ Mai các nơi về dự. Màn nghệ thuật sân khấu gồm 3 phần có ý nghĩa sâu sắc, tái hiện lại cảnh Mai An Tiêm bị khép tội phản nghịch cùng gia đình bị đày ra đảo xa…; cảnh Mai An Tiêm gắn với sự tích quả dưa hấu, được vua minh oan, gia đình đoàn viên…; tri ân Mai An Tiêm – người có công mở mang bờ cõi, thủy tổ nghề canh nông…

Lễ hội Mai An Tiêm – một lễ hội văn hóa, lịch sử giàu truyền thống, tưởng nhớ công ơn của các bậc tiền bối đã có công gây dựng, gìn giữ và bảo vệ non sông đất nước. Lễ hội cũng là dịp để các thế hệ con cháu tri ân, đồng thời, tiếp nối truyền thống lịch sử vẻ vang của cha ông, tiếp tục phát huy truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết toàn dân tộc, khai thác mạnh mẽ tiềm năng, thế mạnh, góp phần thực hiện thắng lợi công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước…

Chiều 25/4/2010, lãnh đạo UBND tỉnh Thanh Hóa đã làm lễ khởi công công trình xây dựng “Bảo tồn, tôn tạo di tích lịch sử đền thờ Mai An Tiêm” tại xã Nga Phú huyện Nga Sơn. Diện tích tổng thể quy hoạch và quản lý khu di tích là 66,4 ha gồm: khu vực đền thờ, bãi trồng dưa, núi, hang động và mặt nước. Công trình được xây dựng trong hai giai đoạn: giai đoạn 1 trong năm 2010 bao gồm các hạng mục chính là điện thờ Mai An Tiêm, trụ sở quản lý di tích, cổng và tường rào bảo vệ khu điện thờ Mai An Tiêm và tu bổ tôn tạo tiếp điện thờ Mẫu. Giai đoạn 2 (sau năm 2010) sẽ thực hiện các hạng mục còn lại khi có điều kiện về vốn.

Vốn đầu tư trong giai đoạn một là 13.267 triệu đồng (trong đó vốn đầu tư của tỉnh là 11.109 triệu đồng. Số vốn còn lại do địa phương tự vận động). Tổng kinh phí tu bổ là 45 tỷ đồng.

6. VĂN TẾ MAI AN TIÊM

Nước có nguồn, cây có gốc,
Uống nước trong nhớ nguồn chảy từ đâu?
Ăn quả ngọt biết công ai khó nhọc?
Đó chính là truyền thống nhân văn,
Đó cũng chính là tự hào dân tộc.

Nhớ Ngài xưa:
Dòng dõi các vua Hùng,
Tư chất thông minh ngay từ thưở nhỏ.
Tin sức mình nuôi chí tự cường,
Chống quan tham, ghét quân nịnh bợ.
Câu nói xưa còn vang:
“Của biếu là của lo, của cho là của nợ”.
Phật ý vua cha, lệnh đày biệt xứ !

Đây đảo hoang nước biển mênh mông,
Kia rừng rậm hãi hùng tiếng hổ.
Tất cả trông vào ba tháng lương ăn,
Một chiếc rìu cùn, một hòn đá lửa.

Tin đôi tay ắt sẽ vượt qua,
Sẵn ý chí nào đâu có sợ.
Lượm trái cây lót dạ qua ngày,
Bẫy thú rừng lần hồi qua bữa.

Bỗng một hôm, thấy lũ chim trời,
Đang tranh ăn một loài quả lạ,
Vỏ xanh thẫm, ruột đỏ tươi.
Đuổi chim đi, lấy hạt gieo trồng,
Kỳ trái chín ăn vào mát rượi.

Ngày ngày sức lực tăng cường,
Tháng, năm khó khăn đã vợi.
Khắc tên vào quả, thả xuống biển khơi,
Tấp nập thuyền buôn ghé vào mua, đổi.

Quả ngon, trái ngọt, dâng tiến vua Hùng.
Thấu hiểu ngọn ngành vua cha liền vội,
Cho thuyền vượt cửa Thần Phù,
Nhắm hướng đảo hoang thẳng tới.
Đón An Tiêm về đất Phong Châu,
Quân xiểm nịnh thảy đều chịu tội.
Vua truyền: Dưa đỏ trồng khắp nơi nơi.
Nức tiếng ngọt, ngon ngàn đời ca ngợi.

Đảo hoang xưa, nay đã thành vùng quê đổi mới,
Nhân dân Nga Sơn sinh cơ từ thuở ban đầu,
Kế mấy nghìn năm có lẻ.
Bao phen vật đổi sao dời,
Mấy độ nương dâu bãi bể,
Như cây đại thụ xanh tốt ngọn cành,
Mấy trận cuồng phong vững bền gốc rễ.
Bởi Nga Sơn ta:
Giàu truyền thống vượt khó cần cù,
Sẵn tinh thần muôn người một ý.
Theo Cách mạng phản đế, bài phong,
Giữ quê hương, diệt Tây, đánh Mỹ.
Góp mồ hôi lấn biển, khai bồi,
Hiến nhân tài nâng cao dân trí.

Vinh dự nào hơn: Danh hiệu Anh hùng,
Phấn khởi nào bằng: Huân chương cao quý.
Nay mừng Lễ hội, rực rỡ cờ hoa,
Rộn rã tiếng ca, vang lừng chiêng, trống.
Ngước trông lên:
Hương trầm nghi ngút, cho dạ cảm hoài,
Nến tỏa lung linh để lòng ngưỡng vọng.
Nguyện với tiền nhân:
Xin đáp đền đức cả ơn cao,
Cho tỏ hết tình sâu nghĩa rộng.
Quyết một lòng xây dựng quê hương,
Cùng gắng sức nâng cao cuộc sống.
Giữ lấy nền văn hiến ngàn năm,
Phát huy mãi Nga Sơn truyền thống.
Nay ngày giỗ Tổ, con cháu đồng lòng,
Lễ mọn thành tâm, Kính dâng,…… Thượng hưởng….

(Hoàng Tình -
Ban Văn hóa xã Nga Phú)

Nguồn gốc của Việt tộc khác hẳn Hán tộc là sắc dân du mục từ phương Bắc tràn xuống xây dựng nên nước Trung Hoa ngày nay. Việt tộc cũng là một sắc dân có ngôn ngữ, chữ viết từ thời cổ đại, có nền nông nghiệp lúa nước rất sớm và văn minh, đã để lại các di sản như trống đồng, thuyền mũi cong, các nông cụ như lưỡi cày bằng đồng v.v… Vì thế mà trải qua hàng ngàn năm đô hộ, bản sắc văn hóa của chúng ta vẫn không bị phai mờ, ngược lại dân Trung Hoa sang ta lại hòa đồng với dân Việt.

Các nước có chung biên giới thường có “giao thoa văn hóa”. Ở Trung Hoa hay Lào, Thái Lan… cũng có thể có họ Mai, nhưng không vì cùng danh từ(mặc dù chữ viết khác nhau) mà coi là cùng nguồn gốc. Vì vậy, chúng tôi không có ý đi tìm cội nguồn ngoài biên giới.

Nguồn gốc của một dân tộc cũng như của một dòng họ lâu đời thường được ghi ở dạng truyền thuyết, đầy màu sắc huyền thoại. Lịch sử của các dân tộc từ Âu sang Á cả một thời kỳ dài ban đầu đều là huyền thoại cả. Gia tộc cũng vậy. Một dân tộc phát triển hàng ngàn năm mới có chữ viết, mới có thể viết sử; một gia tộc phát triển vài trăm năm mới bắt đầu viết phả. Vì vậy, một thời gian dài là sử truyền miệng, tam sao thất bản, thường được người kể thêm chút huyền thoại cho linh thiêng. Nhà viết sử cũng như nhà viết phả chỉ sưu tầm các truyền thuyết truyền miệng và ghi lại.
F. Hegel đã nói: “Huyền thoại như một giàn giáo nâng đỡ lịch sử, nếu chúng ta cố tình gỡ bỏ giàn giáo đó thì toàn bộ lịch sử sẽ sụp đổ”.

S. Johnson bổ sung: “nếu không được hỗ trợ bằng những sự kiện đương đại thì lịch sử chỉ là cuốn tiểu thuyết trữ tình”.

Vì thế, huyền thoại không phải chỉ là huyền thoại, có thể coi huyền thoại là một phần của lịch sử, là sử truyền miệng. Chúng tôi trân trọng các thông tin trong quá khứ của tiền nhân và không muốn thay mặt mọi người tóm lược lịch sử theo chủ quan của người biên soạn. Vì vậy đừng cho rằng những thông tin dưới đây là dài dòng và không cần thiết. Chúng tôi muốn độc giả tiếp cận nhiều phía một thông tin và tự rút ra kết luận: một vấn đề được nhiều thời đại, nhiều học giả đề cập nghiên cứu thì đó là một vấn đề lịch sử nghiêm túc, là biểu tượng tinh thần của cả dân tộc.

Một trong những mục tiêu quan trọng của sách này là xác định được Thủy tổ họ Mai nước Việt, là chỗ dựa tâm linh, là niềm tự hào cội nguồn chính đáng của mọi người. Việc xác định tổ tiên loài người cũng như thủy tổ họ Mai nước Việt theo cơ sở sinh học là công việc ngoài khả năng của chúng ta, kể cả các nhà nghiên cứu khoa học.
Mỗi họ đều có thủy tổ, trên các họ khắp nước là ai? Đó là một câu hỏi lớn cần giải đáp. Có một số họ nhận Mai An Tiêm, Mai Tiến hay Mai Thúc Loan là thủy tổ của họ mình, thực tế gia phả không chắp nối được. Các tổ trên các họ mà không chắp nối được vào đâu cả, chúng tôi xếp vào hàng thủy tổ họ Mai nước Việt, cao nhất thì gọi là Thượng thủy tổ, thấp hơn thì gọi là Cao thủy tổ. Sau này có thể ai đó tìm ra các Tổ lâu hơn nữa thì đó là phúc lớn, lúc đó ta sẽ xem lại tên gọi cho hợp lý.

I. Thượng Thủy Tổ Mai An Tiêm